Niewidzialni na rynku pracy

W debacie publicznej coraz częściej mówi się o różnorodności i inkluzywności w miejscu pracy. Mimo to wizerunek osób z niepełnosprawnościami nadal pozostaje zniekształcony, a ich obecność na rynku pracy bywa ograniczana nie tylko przez bariery architektoniczne czy zdrowotne, lecz także przez społeczne stereotypy i sposób organizacji pracy.

– Największą barierą wcale nie są schody czy brak podjazdu. To moment, w którym ktoś z góry zakłada, że sobie nie poradzę – mówi Mariola, 39-letnia pracowniczka administracji publicznej chorująca na stwardnienie rozsiane.

Niska aktywność zawodowa i niewykorzystany potencjał

Dane pokazują skalę wyzwania. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego (Badanie Aktywności Ekonomicznej Ludności – BAEL) w 2023 r. współczynnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami w Polsce wyniósł 34,2 proc., a wskaźnik zatrudnienia – 32,3 proc. Oznacza to, że aktywna zawodowo jest zaledwie co trzecia osoba w wieku produkcyjnym.

Dla porównania: wśród osób pełnosprawnych wskaźniki te są ponaddwukrotnie wyższe. Z danych GUS wynika również, że w Polsce żyje ok. 2,9 mln osób z orzeczoną niepełnosprawnością, czyli ok. 7,5 proc. populacji, a około 40 proc. z nich jest w wieku produkcyjnym. To pokazuje skalę niewykorzystanego potencjału tej grupy.

– Nie chodzi o to, że nie chcemy pracować. Często po prostu nie dostajemy realnej szansy, żeby pokazać, co umiemy – podkreśla Tomasz, 35-letni niewidomy analityk danych.

„Niewidzialność” jako forma wykluczenia

Jednym z mniej oczywistych, ale kluczowych problemów jest sposób organizacji rynku pracy dla osób z niepełnosprawnościami. Wiele z nich znajduje zatrudnienie w tzw. sektorze chronionym – zakładach pracy chronionej czy zakładach aktywności zawodowej.

Na rynku pracy W Polsce funkcjonują setki takich miejsc pracy, które zatrudniają łącznie ok. 100 tys. osób z niepełnosprawnościami, czyli około 20 proc. wszystkich pracujących w tej grupie. Dodatkowo działa 146 zakładów aktywności zawodowej, w których pracuje ponad 7,6 tys. osób.

Choć system ten pełni ważną funkcję, ma również swoją ciemną stronę. W praktyce często prowadzi do „separacji zawodowej” – osoby z niepełnosprawnościami pracują w środowiskach oddzielonych od głównego rynku pracy, m.in. w magazynach, e-commerce, przy wprowadzaniu danych czy tłumaczeniach. Rzadziej mają kontakt z klientami i rzadziej pełnią funkcje reprezentacyjne.

– Mam stabilną pracę, ale czasem mam wrażenie, że jesteśmy trochę obok reszty rynku. Jakbyśmy działali w osobnym świecie – mówi Paweł, 45-letni pracownik zakładu pracy chronionej.

Jednocześnie, jak podkreślają pośredniczki pracy z Centrum Integracja w Warszawie – Magdalena Sarnecka i Joanna Mazańska – „niewidzialność” ma bardziej złożone źródła: – Wiele osób wybiera mniej eksponowane stanowiska – pracę biurową bez kontaktu z klientem czy zadania wykonywane indywidualnie. Często wynika to ze stanu zdrowia lub potrzeby komfortu psychicznego, a nie z tego, że są spychane przez rynek – zaznaczają.

Potwierdza to Anna, 42-letnia tłumaczka przysięgła zmagająca się z zaburzeniami lękowymi: – Kontakt z ludźmi bywa dla mnie bardzo obciążający. Wolę pracować spokojnie, w swoim tempie – i to nie znaczy, że jestem mniej kompetentna. W efekcie obecność osób z niepełnosprawnościami w przestrzeni publicznej i zawodowej pozostaje ograniczona. Rzadko widzimy je w obsłudze klienta, zarządach firm czy przestrzeniach usługowych. To tworzy błędne koło: brak widoczności wzmacnia stereotyp, że takich pracowników jest niewielu. 

- Pamiętajmy, że nie każda niepełnosprawność jest widoczna. Pracodawcy często wciąż mają w głowie obraz osoby na wózku lub niewidomej i obawiają się konieczności dostosowań, które w praktyce często nie są potrzebne – mówi Monika Merkel, koordynatorka Centrum Integracja w Gdyni. W debacie publicznej coraz częściej mówi się o różnorodności i inkluzywności w miejscu pracy. Mimo to wizerunek osób z niepełnosprawnościami nadal pozostaje zniekształcony, a ich obecność na rynku pracy bywa ograniczana nie tylko przez bariery architektoniczne czy zdrowotne, lecz także przez społeczne stereotypy i sposób organizacji pracy. 

– Pracodawcy nadal obawiają się zatrudniania osób z widoczną niepełnosprawnością w tzw. pierwszej linii, np. w obsłudze klienta. Wciąż funkcjonuje przekonanie, że taka rola wymaga pełnej sprawności, a „odróżniający się” pracownik nie wpisuje się w wizerunek marki – dodaje Marta Rogalińska, dyrektorka Centrum Integracja w Zielonej Górze.

Stereotypy silniejsze niż dane

Wizerunek osób z niepełnosprawnościami wciąż obciążony jest wieloma mitami. Pracodawcy często postrzegają je jako mniej wydajne lub wymagające stałego wsparcia. – Najczęstsze obawy dotyczą tego, czy taka osoba sobie poradzi i czy będzie wystarczająco wydajna. Często wynika to z mylnego przekonania, że osoba z niepełnosprawnością jest zawsze ciężko chora – podrkreślają ekspertki z Centrum Integracja w Warszawie.

– Żadne badania nie potwierdzają, że pracownicy z niepełnosprawnościami częściej korzystają ze zwolnień lekarskich. Mają wprawdzie krótszy czas pracy i dodatkowy urlop, ale to właśnie dlatego istnieją systemy dofinansowań – dodaje Monika Merkel z Gdyni.

– Najczęściej muszę udowadniać dwa razy bardziej niż inni, że jestem dobrym pracownikiem. A kiedy już dostanę szansę, okazuje się, że te obawy były niepotrzebne – mówi Michał, 32-letni programista żyjący z cukrzycą typu 1.

W wielu przypadkach problemem nie jest sama niepełnosprawność, lecz brak odpowiedniego dostosowania miejsca pracy zarówno pod względem infrastruktury, jak i organizacji obowiązków.

– Pośrednictwo pracy to nie tylko aktywizacja zawodowa i przekazywanie ofert, ale także edukacja pracodawców oraz przełamywanie stereotypów i barier mentalnych – podkreśla Marta Rogalińska z Zielonej Góry.

Strukturalne bariery i błędne koło wykluczenia

Na sytuację wpływa również struktura demograficzna. Jak pokazują dane GUS (BAEL), osoby z niepełnosprawnościami częściej należą do starszych grup wiekowych, co dodatkowo obniża wskaźniki aktywności zawodowej. Aktywność zawodowa wyraźnie maleje wraz ze stopniem niepełnosprawności – najwyższa jest wśród osób z lekkim stopniem, a najniższa wśród osób ze znacznym. Jednocześnie ponad 60 proc. tej grupy pozostaje biernych zawodowo. Problemem pozostaje także niedopasowanie ofert pracy oraz ograniczona dostępność elastycznych form zatrudnienia.

– Praca z domu zmieniła wszystko. Mogę normalnie funkcjonować zawodowo. Szkoda tylko, że takich ofert wciąż jest niewiele – mówi Karolina, 35-latka chorująca na toczeń.

Pośredniczki pracy z Warszawy podkreślają jednak, że praca zdalna często wymaga konkretnych kompetencji. – Wiele osób szuka takiej formy zatrudnienia, ale prostych ofert pracy zdalnej jest niewiele – zaznaczają. Monika Merkel dodaje:

– Praca zdalna najczęściej wymaga bardzo dobrej obsługi komputera. To wciąż wyzwanie, zwłaszcza dla osób 50+. Często trafiają do nas osoby, które przez lata pracowały fizycznie i dziś – ze względu na stan zdrowia – nie mogą już wykonywać swojej pracy, ale jednocześnie trudno im odnaleźć się w nowej rzeczywistości zawodowej. Istotnym problemem pozostaje także brak informacji o dostępności stanowisk pracy. W ogłoszeniach powinny być jasno określone warunki. To pozwoliłoby uniknąć rozczarowań już na etapie rekrutacji – podkreślają zgodnie Magdalena Sarnecka i Joanna Mazańska.

– Najgorsze jest zaskoczenie na miejscu – kiedy okazuje się, że biuro jest niedostępne. Wiele rozwiązałaby praca zdalna – dodaje Katarzyna, 49-letnia księgowa poruszająca się na wózku. 

Młodzi ludzie wyraźnie przesuwają rynek pracy w stronę „zdalności”. To forma elastyczna, która pozwala łączyć pracę z życiem prywatnym i stanem zdrowia – zauważa Marta Rogalińska. Między integracją a izolacją W ostatnich latach widoczny jest wzrost zatrudnienia osób z niepełnosprawnościami na otwartym rynku pracy.

Dane GUS pokazują, że wskaźnik zatrudnienia tej grupy wzrósł z ok. 26 proc. do ponad 32 proc. w 2023 r. Zakłady pracy chronionej nadal jednak odgrywają ważną rolę.

– Dla wielu osób to pierwszy krok na rynku pracy – mówi Magdalena Sarnecka. – Dzięki tej pracy odzyskałam niezależność i pewność siebie – dodaje Ewa, która wróciła do aktywności zawodowej po wypadku. Utrzymanie zatrudnienia bywa jednak wyzwaniem. – Wiele osób pracuje krótko i zmienia miejsca pracy – zauważają pośredniczki pracy z Warszawy.

Z kolei doświadczenia płynące z Gdyni są inne: – Wiele osób z niepełnosprawnościami to bardzo lojalni pracownicy. Rotacja często wynika raczej z problemów po stronie pracodawców lub ze stanu zdrowia – podkreśla Monika Merkel.

– Nie zapominajmy też, że wiele osób obawia się utraty renty i stabilności finansowej. Dodatkowo określenia typu: „niezdolny do pracy” utrwalają przekonanie, że nie mogą one pracować – dodaje Marta Rogalińska.

Widoczność jako warunek zmiany

Zmiana wizerunku osób z niepełnosprawnościami na rynku pracy wymaga czegoś więcej niż programów aktywizacyjnych. Kluczowa jest ich realna obecność – w różnych branżach i na różnych stanowiskach.

– Nie potrzebujemy specjalnego traktowania, tylko równego startu i szansy, żeby być widocznymi – podkreśla 35-letni Piotr, który po wypadku wrócił do pracy.

– Widać też rosnącą potrzebę zatrudnienia wspieranego – z trenerem pracy i dodatkowymi formami wsparcia – zauważają ekspertki. Widoczność ma znaczenie. To ona przełamuje stereotypy i pokazuje, że niepełnosprawność nie wyklucza kompetencji ani profesjonalizmu. Dopiero wtedy rynek pracy może stać się naprawdę inkluzywny – nie tylko w deklaracjach, lecz także w codziennej praktyce. 

Beata Poprawa – dziennikarka i filmoznawczyni, redaktorka prowadząca portalu Niepelnosprawni.pl. Przez lata pracowała jako dziennikarka kulturalna związana m.in. z „Magazynem Filmowym SFP” oraz portalami Ha!Art i ArtPapier

Artykuł pochodzi z numeru 2/2026 magazynu „Integracja”. 

Sprawdź, jakie tematy poruszaliśmy w poprzednich numerach i jak można otrzymać magazyn Integracja.