Startuje nowy program ministerstwa sprawiedliwości - „Zrozumieć – pomóc. Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych”  

1 czerwca 2026 w siedzibie Ministerstwa Sprawiedliwości odbyło się seminarium pt. „Zrozumieć – pomóc. Neuroróżnorodność w czynnościach procesowych”, które zainaugurowało rządowy projekt o tym samym tytule. 

„Zrozumieć – pomóc" to zasada, która stanowi myśl przewodnią projektu. Jego celem jest zwiększenie wrażliwości pracowników sądów potrzeby osób z niepełnosprawnościami, w tym osób neuroodmiennych, załatwiających swoje sprawy w placówkach wymiaru sprawiedliwości. W ramach projektu przygotowano broszury informacyjne oraz szkolenia dla pracowników sądów oraz informatory dla obywateli, dostępne na dedykowanej stronie internetowej https://neuroroznorodnosc.ms.gov.pl.

Nowy wymiar sprawiedliwości

Wizyta w sądzie jest trudna i stresująca dla każdego obywatela. Jednak osoby neuroatypowe doświadczają specyficznych trudności sensorycznych, komunikacyjnych i poznawczych, które sprawiają, że ich sytuacja jest jeszcze trudniejsza. Ministerstwo Sprawiedliwości dostrzega ten problem. „W tym projekcie nie chodzi o przywileje, lecz o wyrównanie szans” - podkreślała otwierająca seminarium inauguracyjne Maria Ejchart, podsekretarz stanu Ministerstwa Sprawiedliwości.

Odpowiedzialny za przeprowadzenie projektu Jarosław Konopka zaznaczył, że prawo najlepiej działa, gdy jest zrozumiałe. W projekcie nie chodzi o naginanie czy zmianę przepisów, lecz wprowadzenie dostępności. To nie treść prawa ma się zmienić, lecz sposób rozumienia i postrzegania osób neuroatypowych. Stąd też hasło „zrozumieć – pomóc” wyrażające filozofię projektu. Jest to tym ważniejsze, że osoby neuroodmienne, a zwłaszcza osoby z ADHD charakteryzujące się dużą impulsywnością, często popadają w konflikty z prawem. Osoby w spektrum autyzmu częściej ze względu na swoją prostolinijność, łatwowierność i nieumiejętność odczytania społecznych sygnałów, stają się ofiarami przemocy, oszustw i nadużyć. Osoby neuroodmienne mogą być wzywane w charakterze świadków, a dzieci neuroatypowe biorą udział w procesach przed sądami rodzinnymi.

Monika Wiszyńska-Rakowska, przedstawicielka biura Rzecznika Praw Obywatelskich, zwróciła uwagę, że szereg wniosków płynących z raportu pt. „Dostęp osób z niepełnosprawnościami do wymiaru sprawiedliwości” przygotowanego przez biuro RPO już w 2016 r. pozostaje nadal aktualnych. Zadeklarowała współpracę biura na kolejnych etapach projektu.

W panelu dyskusyjnym udział wzięli eksperci: Jarosław Konopka, Izabela Piotrowska, Jan Gawroński i Daria Górniak-Dzioba, którzy podkreślali konieczność współpracy ze środowiskiem osób neuroodmiennych i przywoływali przykłady dobrych praktyk.    

Jan Gawroński przedstawił najważniejsze problemy osób neuroatypowych w wymiarze sprawiedliwości, takie jak: nieprzyjazna sensorycznie architektura środowiska sądowego, brak przewidywalności wydarzeń, asymetria informacyjna, mniejsza odporność na stres, która może skutkować trudnościami w odpowiedzi na zadawane pytania. Po stronie pracowników sądu problemem jest błędne interpretowanie zachowań autystycznych, np. brak kontaktu wzrokowego jest mylnie interpretowany jako oznaki kłamstwa. Więcej przykładów można znaleźć w broszurze.

Ministerstwo, które słucha

W seminarium inaugurującym wzięli udział przedstawiciele ministerstwa, organizacji pozarządowych oraz samorzecznicy. Początkowy plan nie przewidywał możliwości zabrania głosu przez uczestników, jednak po interwencji Agnieszki Paterak, samorzeczniczki znanej w sieci jako Neuroatypowa, organizatorzy zmienili plany, dając wszystkim możliwość wypowiedzi. To ważny krok, pokazujący, że ministerstwo jest gotowe na wysłuchanie sugestii środowiska osób neuroodmiennych. Pozwala to żywić nadzieję, że nowy projekt ministerstwa nie będzie oderwany od rzeczywistości, ale przygotowany wspólnie z osobami, których on dotyczy. Samorzecznicy obecni na sali chętnie skorzystali z możliwości zabrania głosu. Zwracali uwagę na niedopracowanie przygotowanych materiałów, które zostały rozdane uczestnikom. Jak podkreślił samorzecznik Marcin Jabłoński broszura wymaga jeszcze kilku poprawek – usunięcia literówek i powtórzeń, dodania numerów stron. Ważnym punktem dyskusji był temat „Standardów w Obronie Godności” opracowanych przez Fundację PROBARE. To zestaw wytycznych i dobrych praktyk, które pokazują, jak w praktyce chronić podmiotowość oraz godność każdego uczestnika postępowania.

Obecni na seminarium rodzice postulowali zadbanie o wysoką jakość szkoleń. Maciej Ryszawy, samorzecznik z inicjatywy Nasz Rzecznik, zwrócił uwagę, że choć ważne są szkolenia i materiały oraz deklaracje - najważniejszy jest czynnik ludzki.  

Izabela Hnidziuk-Machnica, współzałożycielka Fundacji AleKlasa, zaproponowała korzystanie w sądach z symbolu żółtego słonecznika. To znany i stosowany, do tej pory głównie na lotniskach, symbol oznaczający osoby z niepełnosprawnością niewidoczną. Symbol żółtego słonecznika mógłby być prostym i czytelnym sygnałem dla pracowników sądu, że dana osoba wymaga dodatkowej uwagi i wsparcia.

Głos zabrał także dr Maciej Oksztulski – niemówiący doktor prawa w spektrum autyzmu, który przedstawiał własne doświadczenia zeznawania w charakterze świadka, w wypowiedzi przygotowanej za pomocą syntezatora mowy.

Drobne zmiany o wielkim znaczeniu

Jak podkreślał szef projektu Jarosław Konopka – nie chodzi o rewolucję w wymiarze sprawiedliwości, a raczej o ewolucję – stopniową zmianę postrzegania i rozumienia osób neuroróżnorodnych. Zamiast ustaw i rozporządzeń, wymagających długiego procesu legislacyjnego, ministerstwo proponuje proste, ale konkretne działania takie jak: broszura informacyjna i szkolenia dla pracowników sądów. Szkolenia te mają objąć nie tylko sędziów i prokuratorów, ale także pracowników obsługi i ochrony.

W przygotowanych materiałach dla pracowników sądu znajdują się:

• karta dobrych praktyk,
• przykłady najczęściej popełnianych błędów,
• przykłady dialogów sądowych,
• krótki słowniczek pojęć.

Materiały mają wspierać codzienną pracę, podpowiadać jak zadawać pytania, jak reagować na silne emocje, jak upraszczać przekaz, nie tracąc przy tym merytorycznej treści. Chodzi o drobne zmiany w sposobie komunikacji, które mogą radykalnie zmienić poziom napięcia po obu stronach.

Przygotowano także poradnik dla obywatela, który podpowiada:

• jak się przygotować do wizyty w sądzie,
• co ze sobą zabrać,
• jak przebiega rozprawa sądowa,
• a nawet jak się ubrać.

Dla osób neuroatypowych odpowiednie przygotowanie jest ważne i pomaga obniżyć poziom stresu.

Ministerstwo przypomina także o możliwości złożenia wniosku o zapewnienie dostępności. Można w nim prosić przykładowo o:

• obecność osoby wspierającej / asystenta OzN,
• zapewnienie tłumacza Polskiego Języka Migowego,
• zapewnienie systemu wspomagającego słyszenie – pętla indukcyjna,
• przygotowanie dokumentów w powiększonym druku.

Wniosek należy złożyć na specjalnym druku, który dostępny jest w biurze obsługi interesantów danego sądu, na stronie internetowej sądu lub u pracownika ds. dostępności. Sąd ma 14 dni na realizację wniosku, dlatego należy go złożyć z odpowiednim wyprzedzeniem