11 grudnia Komitet Stały Rady Ministrów przyjął projekt ustawy o instrumentach wspieranego podejmowania decyzji. Jego głównym założeniem jest zastąpienie instytucji ubezwłasnowolnienia instrumentami opartymi na prawach człowieka i uznającymi podmiotowość osób z niepełnosprawnością.

Celem przygotowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości ustawy jest umożliwienie osobom potrzebującym pomocy w podejmowaniu decyzji korzystania z różnych form wsparcia, dobranych do ich sytuacji. Jej projekt trafił do konsultacji społecznych w grudniu 2024 roku. Jest to odpowiedź m.in. na apele Rzeczników Praw Obywatelskich dotyczące likwidacji ubezwłasnowolnienia.

– Chcemy, żeby tworzony przez nas system był na tyle elastyczny, aby wesprzeć osobę w tych obszarach, w których potrzebuje wsparcia, np. związanych z zarządzaniem pieniędzmi. W tych natomiast, w których radzi sobie dobrze, dać jej wolną rękę i przestrzeń, aby mogła funkcjonować w społeczeństwie – mówiła nam w wywiadzie udzielonym w styczniu 2025 roku była już wiceministra sprawiedliwości Zuzanna Rudzińska-Bluszcz, która zajmowała się tym projektem. 

Nowe rozwiązania

W odniesieniu do osób, które ze względu na swój stan obiektywnie nie mogą samodzielnie prowadzić swoich spraw, ustawa ma wprowadzić cztery instrumenty wspieranego podejmowania decyzji. Poniżej zamieszczamy ich dokładne opisy, wynikające z obecnego kształtu projektu ustawy.

Asystent prawny – działający na podstawie umowy o asystę prawną, zawieranej pomiędzy osobą wspieraną a asystentem. Wsparcie asystenta prawnego obejmuje wyłącznie działania faktyczne, pomagające samodzielnie dokonać czynności prawnej przez osobę wspieraną. W szczególności dotyczy to: aktywnej obecności przy dokonywaniu przez osobę wspieraną czynności prawnych, wyjaśnienia znaczenia podejmowanych czynności prawnych oraz skutków oświadczenia woli, przekazywania oświadczeń woli osoby wspieranej w jej obecności, co ma duże znaczenie w odniesieniu do osób ze złożonymi potrzebami w komunikacji.

Kurator wspierający – działający analogicznie jak asystent prawny, jednakże ustanawiany przez sąd, głównie na wniosek osoby potrzebującej takiego wsparcia.

Kurator reprezentujący – działający wyłącznie na podstawie orzeczenia sądu i w granicach wskazanych w tym orzeczeniu. Jest to instrument wsparcia przeznaczony dla osób, których stan uniemożliwia im samodzielne dokonywanie czynności prawnych. Kurator reprezentujący może być uprawniony do wyrażania zgody na dokonywanie czynności prawnych przez osobę wspieraną (zgoda może być uprzednia lub następcza – do czasu potwierdzenia czynności przez kuratora jej skuteczność pozostaje zawieszena) lub też dokonywania czynności prawnych w imieniu osoby wspieranej (przy czym, jeżeli osoba wspierana samodzielnie dokona czynności prawnej, nie będzie ona nieważna, a skuteczność takiej czynności pozostaje zawieszona do czasu jej potwierdzenia przez kuratora). Jednostronna czynność prawna dokonana przez osobę wspieraną będzie nieważna.

Poza tak ukształtowanym sposobem działania kuratora sąd określać będzie także zakres działania kuratora, który będzie mógł obejmować: dokonanie jednej konkretnej czynności, dokonywanie czynności określonego rodzaju (np. tylko sprawy majątkowe, tylko zarząd nieruchomością itp.), a nawet, w wyjątkowych okolicznościach, prowadzenie wszelkich spraw.

Kurator wspierający i kurator reprezentujący będą mogli być ustanowieni jedynie na czas określony – maksymalnie 5 lat, a w wyjątkowych okolicznościach, jeśli stan osoby wspieranej nie rokuje poprawy, na lat 10. Po tym czasie ustanowienie kuratora może zostać ponowione, jednakże po powtórnym przeanalizowaniu sytuacji konkretnej osoby.

Pełnomocnik rejestrowany – działający na podstawie nowego typu pełnomocnictwa – udzielanego na przyszłość, na wypadek niemożności samodzielnego kierowania swoim postępowaniem ze względu na stan zdrowia. Pełnomocnictwo udzielane będzie w formie aktu notarialnego, z mocy prawa obejmować będzie umocowanie do wszystkich czynności związanych z osobą i majątkiem mocodawcy, w tym do wyrażania w imieniu mocodawcy zgody albo odmowy zgody na udzielanie świadczeń zdrowotnych, a także do reprezentowania mocodawcy we wszystkich postępowaniach przed sądami, innymi organami władzy publicznej oraz sądami polubownymi. Tak ukształtowany zakres umocowania nie będzie mógł zostać ograniczony ze skutkiem wobec osób trzecich. Pełnomocnictwo rejestrowane nie będzie obejmować natomiast umocowania do głosowania w wyborach w imieniu mocodawcy.

Co zmieniono w projekcie?

Jak w takim razie po roku od rozpoczęcia konsultacji publicznych wygląda projekt ustawy? To pytanie skierowaliśmy do Ministerstwa Sprawiedliwości.

Jak informuje nas Biuro Komunikacji i Promocji resortu, główne założenia projektu pozostają niezmienne. Przepisy projektowanej ustawy dotyczą wsparcia i reprezentacji osób pełnoletnich na gruncie prawnocywilnym. Przedstawiciele Ministerstwa zwracają uwagę, że zaproponowana w projekcie ustawy regulacja rzutuje jednak na szeroko rozumiane prawo publiczne, co powodowało konieczność wprowadzenia licznych zmian w wielu aktach prawnych i to w tym zakresie nastąpiło najwięcej zmian.

– Dotychczas powszechnie używaną przesłankę posiadania pełnej zdolności do czynności prawnych zastąpiono przesłanką pełnoletniości, a w przypadku, gdy uzasadnione to było celem konkretnej regulacji, wprowadzono dodatkowe kryterium w postaci braku ustanowienia kuratora reprezentującego oraz braku umocowania pełnomocnika rejestrowanego. Należy wyjaśnić, że zarówno kurator reprezentujący, jak również umocowany pełnomocnik rejestrowany są instrumentami wspieranego podejmowania decyzji, adresowanymi do osób o podobnych potrzebach, mającymi na celu umożliwienie osobom pełnoletnim korzystania ze zdolności do czynności prawnych w sposób zgodny z ich wolą, potrzebami, interesami. W przypadku kuratora reprezentującego osoba, dla której został on ustanowiony, nie może samodzielnie skutecznie dokonywać czynności prawnych – czytamy w informacji przesłanej nam przez resort sprawiedliwości – Istotną różnicą pomiędzy tymi instrumentami pozostaje jednak możliwość samodzielnego działania osób z nich korzystających. W zakresie działania kuratora reprezentującego określonego przez sąd skuteczność umowy samodzielnie zawartej przez osobę wspieraną zależeć będzie od jej potwierdzenia przez kuratora, zaś jednostronna czynność prawna dokonana przez osobę wspieraną będzie nieważna. Natomiast z istoty pełnomocnictwa wynika, że umocowanie pełnomocnika rejestrowanego nie może wykluczyć samodzielnego działania mocodawcy. Mając jednak na względzie przesłankę powstania umocowania takiego pełnomocnika, nie wydaje się, by mocodawca miał faktyczną możliwość podejmowania czynności. Ewentualnie dokonane czynności prawne mogłyby podlegać ocenie z punktu widzenia art. 82 Kodeksu cywilnego – informuje Ministerstwo Sprawiedliwości.

Z tych przyczyn, jak czytamy w odpowiedzi na przesłane do resortu pytania, także na gruncie prawa publicznego należało rozróżnić sposób działania osoby wspieranej, dla której ustanowiono kuratora reprezentującego oraz dla której umocowano pełnomocnika rejestrowanego.

– W zakresie działania kuratora reprezentującego określonego przez sąd osoba wspierana będzie reprezentowana w stosunkach publicznoprawnych przez kuratora reprezentującego. Natomiast w imieniu osoby wspieranej, dla której umocowano pełnomocnika rejestrowanego, będzie mógł działać ten pełnomocnik, co nie wykluczy możliwości samodzielnego działania tej osoby – przy czym, jak już wskazano, w takim przypadku, wobec przesłanki powstania umocowania takiego pełnomocnika, również wątpliwe jest, by mocodawca miał faktyczną możliwość podejmowania działań – wskazuje Ministerstwo.

Kiedy zniknie ubezwłasnowolnienie?

Projekt przewiduje, że ustawa wejdzie w życie po upływie 12 miesięcy od dnia jej ogłoszenia w Dzienniku Ustaw.

Wtedy też osoby ubezwłasnowolnione całkowicie mają przestać być ubezwłasnowolnione. Zamiast tego będą osobami tymczasowo wspieranymi, a dotychczasowy opiekun prawny stanie się z mocy prawa, na okres 5 lat, tymczasowym kuratorem reprezentującym do prowadzenia wszelkich spraw w imieniu osoby, dla której został ustanowiony.

Dotyczy to też osób ubezwłasnowolnionych częściowo. One również, jeśli ustawa wejdzie w życie w obecnym kształcie, przestaną być ubezwłasnowolnione i staną się osobami tymczasowo wspieranymi. Ich dotychczasowi kuratorzy staną się z mocy prawa, na okres 5 lat, tymczasowymi kuratorami reprezentującymi do prowadzenia spraw określonego rodzaju, upoważnionymi do wyrażania zgody na czynności prawne dokonywane przez osoby, dla których zostali ustanowieni, i w zakresie wynikającym z orzeczenia sądu o ustanowieniu kuratora dla osoby częściowo ubezwłasnowolnionej.

Co ważne, osoby tymczasowo wspierane, o których mowa w pkt 1 i 2, nie mają prawa wybierania w rozumieniu ustawy z dnia 5 stycznia 2011 r. – Kodeks wyborczy ani prawa udziału w referendum w rozumieniu ustawy z dnia 14 marca 2003 r. o referendum ogólnokrajowym (Dz. U. z 2025 r. poz. 300).

Co po 5 latach?

Jak wskazuje resort sprawiedliwości, w okresie 5 lat od dnia wejścia w życie ustawy sąd na wniosek tymczasowego kuratora reprezentującego rozpocznie postępowanie o ustanowienie kuratora reprezentującego. Jeżeli tymczasowy kurator reprezentujący nie złożył wniosku, na rok przed upływem pięcioletniego okresu od dnia wejścia w życie ustawy sąd wszczyna z urzędu postępowanie w przedmiocie ustanowienia kuratora reprezentującego. W związku z czym w okresie 5 lat od dnia wejścia w życie ustawy dokonany zostanie swego rodzaju przegląd wszystkich orzeczeń w przedmiocie ubezwłasnowolnienia, zaś osoby aktualnie ubezwłasnowolnione otrzymają adekwatne wsparcie zgodnie z nowym standardem ochrony ich praw.