Chcesz dostępności? Składaj skargi na jej brak

– Skarga zadziałała. Mamy przed szkołą piękny parking i czekamy na dokończenie wykonywania decyzji, czyli instalację windy i dostosowaną toaletę – powiedział Integracji Jakub Purc, ojciec chłopca z niepełnosprawnością ruchową.

Jest on jedną z osób, które zdecydowały się złożyć do Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych skargę na brak dostępności, i dziś wraz z synem cieszą się z tej decyzji. Fundusz zachęca, by skarg było jak najwięcej.

Pan Jakub złożył skargę na brak dostępności w imieniu poruszającego się na wózku syna, aby mógł on się uczyć w odpowiednich warunkach. O tym, jak jego rodzinie pomógł PFRON, opowiedział 27 listopada br. podczas konferencji „Dostępność. Twoje prawo”. Dotyczyła ona możliwości składania wniosków o zapewnienie dostępności i skarg na jej brak, wynikającej z Ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. W ramach tej procedury osoba ze szczególnymi potrzebami (np. senior lub osoba z niepełnosprawnością) albo jej przedstawiciel mogą złożyć do instytucji publicznej, np. szkoły, urzędu czy szpitala, wniosek o zapewnienie dostępności. Podmiot publiczny ma 14 dni na jej zapewnienie. Jeżeli wymaga to więcej czasu, podmiot może wydłużyć realizację wniosku do 2 miesięcy, jednak musi o tym niezwłocznie powiadomić osobę, która złożyła wniosek. Jeżeli podmiot publiczny nie zapewni dostępności pomimo złożenia wniosku, można złożyć skargę na jej brak do Prezesa Zarządu PFRON. To właśnie z tej możliwości skorzystał Jakub Purc.

PFRON ratunkiem

Wcześniej, pomimo trwających rok rozmów z wójtem, nie udało się w szkole syna pana Jakuba Purca zapewnić ani windy, ani podjazdu, ani nawet dostosowania parkingu. Zamiast działań wynikających wprost z ustawy o zapewnieniu dostępności synowi pana Jakuba, który jest pełnosprawny intelektualnie, zaproponowano m.in. przeniesienie do szkoły specjalnej.

– Zdecydowałem, że jedynym ratunkiem dla nas jest PFRON, i dlatego złożyłem wniosek o zapewnienie dostępności, a potem skargę – opowiadał.

Jakub Purc dowiedział się o procedurze skargowej podczas zawodów sportowych dla osób z niepełnosprawnością. Procedura daje osobie ze szczególnymi potrzebami lub jej przedstawicielowi ustawowemu możliwość składania wniosków o zapewnienie dostępności do instytucji publicznych i skarg na jej brak do PFRON.

Nie minęło wiele czasu i stosowny wniosek trafił na biurko wójta. Tuż za nim podążyła skarga do PFRON, dotycząca braku dostępności budynku szkoły. To doprowadziło do przeprowadzenia w szkole audytu. Za jego sprawą skarga została rozszerzona o zapewnienie chłopcu bezpiecznej przestrzeni do cewnikowania. Procedura zakończyła się wydaniem przez Prezesa PFRON decyzji nakazującej zapewnienie dostępności.

Poza synem Jakuba Purca beneficjentem systemu skargowego są też m.in. studenci Uniwersytetu Wrocławskiego.

Jak informuje rzeczniczka prasowa, 12 stycznia 2023 r. do uniwersytetu wpłynął wniosek o zapewnienie dostępności w budynku Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego przy ul. Dawida 1. Po dwóch tygodniach, w marcu 2023 r., do uniwersytetu zwrócił się Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych z pismem w sprawie podjętych działań.

W celu poprawy dostępności dla osób ze szczególnymi potrzebami w 2023 r. w budynku zostały zamontowane tabliczki informacyjne z oznaczeniami w alfabecie Braille’a oraz czytnikami NFC, umożliwiającymi pozyskanie informacji o salach. Wprowadzono także oznaczenia poziome, ułatwiające poruszanie się osobom niewidomym i słabowidzącym. W 2024 r. uruchomiono w budynku system nawigacyjny, wspierający orientację przestrzenną osób z niepełnosprawnościami.

Powyższe działania zostały zrealizowane w celu dostosowania obiektu do wymogów Ustawy z dnia 19 lipca 2019 r. o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami oraz w ramach obowiązków Uniwersytetu Wrocławskiego w zakresie likwidacji barier architektonicznych i informacyjno-komunikacyjnych.

Od marca 2025 r. na uczelni realizowany jest projekt „Uniwersytet Wrocławski uczelnią bardziej dostępną”, który służy wprowadzaniu stosownych rozwiązań na szeroką skalę.

Co warte podkreślenia – skargi składane do PFRON-u mają ogromną moc prawną, a decyzja o nakazie zapewnienia dostępności dotyczy wszystkich instytucji publicznych. Musiał się jej podporządkować nawet Sejm RP. Chociaż jego budynek otrzymał w 2009 r. certyfikat „Obiekt bez barier”, to przez ostatnich kilkanaście lat unowocześniła się nie tylko technika, ale też wzrosła świadomość osób z niepełnosprawnościami, dotycząca indywidualnych potrzeb i obowiązków instytucji publicznych. Odpowiedzią na zmianę świadomości jest właśnie uruchomienie procedury skargowej, która, jak się okazuje, ma też wpływ na miejsca, gdzie decydują się losy naszego kraju.

W budynku polskiego parlamentu, dzięki m.in. procedurze skargowej, wprowadzono szereg udogodnień dla osób z niepełnosprawnościami. Wśród działań podjętych na rzecz dostępności Kancelaria Sejmu wymienia:

umieszczenie w budynku tablic informacyjnych spełniających kryteria dostępności dla osób niedowidzących;
umieszczenie tabliczek informujących o funkcji i numerach pomieszczeń, do których mają dostęp osoby spoza grona pracowników Kancelarii Sejmu;
wyposażenie drzwi wind oraz innych powierzchni w specjalne matowe taśmy wyróżniające, zapewniające kontrast niezbędny osobom z dysfunkcją wzroku;
zapewnienie odpowiedniego natężenia światła przy wejściu do wind i w korytarzu. Ponadto windy w budynku zostały wyposażone w system powiadomień głosowych, informujący o tym, która winda przyjechała.

Łukasz Iwancio na konferencji.

Łukasz Iwancio, Dyrektor Departamentu Dostępności w Państwowym Funduszu Rehablitacji Osób Niepełnosprawnych

Jak złożyć skargę?

O procedurze składania skarg opowiadał ze szczegółami Łukasz Iwancio, Dyrektor Departamentu Dostępności w PFRON, podczas rozmowy z portalem Niepelnosprawni.pl.

– Skargi może składać osoba ze szczególnymi potrzebami, czyli np. senior, osoba na wózku, osoba, która słabiej widzi, osoba, która nie słyszy. To jest bardzo szeroki katalog. Gdy natrafiamy na barierę, nie możemy korzystać z jakiejś usługi albo z jakiejś przestrzeni publicznej na równi z innymi, to będzie pewnie oznaczało, że jesteśmy osobą ze szczególnymi potrzebami. Nie trzeba mieć do tego żadnego specjalnego zaświadczenia ani orzeczenia o niepełnosprawności. Ważne, że skargi może też składać opiekun prawny, kurator albo przedstawiciel ustawowy. Przykład – to rodzic małoletniego dziecka, który może złożyć skargę właśnie w zastępstwie swojej córki czy swojego syna – informował dyrektor Iwancio.

– Skargi nie można złożyć anonimowo, skarga musi mieć dane kontaktowe. Żeby było jasne: musimy w tej skardze wskazać, kogo ona dotyczy – czy to jest Jan Kowalski, czy Iksiński – musimy napisać, nie można tego zrobić anonimowo i trzeba to zrobić indywidualnie. Każda osoba występuje w swoim imieniu albo w czyimś imieniu, jako przedstawiciel ustawowy swojego dziecka, czy jako opiekun prawny tej osoby, której opiekunem prawnym jest. Zatem nie można anonimowo, trzeba indywidualnie. Zanim złożymy skargę, trzeba złożyć wniosek o zapewnienie dostępności do tej instytucji, od której tej dostępności oczekujemy. Na przykład gdy nie ma windy w szkole, to do tej szkoły można złożyć wniosek o zapewnienie dostępności w postaci windy. Wskazujemy, że nasze dziecko uczy się w tej szkole albo chce się uczyć i potrzebujemy windy, ponieważ dziecko nie może się dostać na wyższe piętra budynku. W momencie gdy złożymy wniosek, podmiot ma 14 dni, żeby zapewnić dostępność, i może ten termin wydłużyć maksymalnie do dwóch miesięcy. Jeśli dostępności w terminie nie zapewni, to wtedy składamy skargę na brak dostępności (polecamy rozmowę zatytułowaną Chcesz dostępności? Składaj skargi na jej brak na portalu Niepelnosprawni.pl).

Skargi w liczbach

– Dotychczas wpłynęło do PFRON 229 skarg na brak dostępności. Z roku na rok jest ich coraz więcej. W tym roku wpłynęły już 84 – poinformował podczas Konferencji „Dostępność. Twoje prawo” dyrektor Łukasz Iwancio z Departamentu Dostępności w PFRON. – Dla porównania, w całym 2024 r. było ich 66.

Przedstawiciel PFRON podzielił się też danymi statystycznymi na temat skarg. Okazuje się, że spośród wszystkich złożonych skarg 158 złożyły osoby ze szczególnymi potrzebami. Sporą grupę stanowią też rodzice, którzy składali skargi w imieniu swoich dzieci.

Skargi dotyczyły głównie dostępności architektonicznej (133). Tych dotyczących dostępności informacyjno-komunikacyjnej, czyli np. braku tłumaczenia na język migowy, było 91. Najwięcej skarg jest na urzędy i na szkoły.

– Widzimy, że jeżeli chodzi o urzędy gmin i szkoły, to bardzo często brakuje nawet prostego podjazdu czy windy, a czasem tłumacza języka migowego – podkreślił dyrektor Iwancio.

Wskazał on też, że jak do tej pory wydano 31 nakazów zapewnienia dostępności.

Grzywna za niedostępność

– W części obiektów, co do których wydano nakaz zapewnienia dostępności, został on wykonany, a dostępność zapewniono. Oznacza to, że osoby ze szczególnymi potrzebami mogą korzystać z windy w szkole, ponieważ została zamontowana, z poprawionego podjazdu na stację kolejową czy z usług tłumacza PJM w przychodni przyszpitalnej – tłumaczy Łukasz Iwancio. – Monitorujemy wykonanie każdego nakazu zapewnienia dostępności. Jeżeli okazuje się, że podmiot tego nakazu nie wykonuje i nie ma zamiaru tego zrobić, wdrażamy środki przymusu. Składamy wniosek o nałożenie grzywny w celu przymuszenia. Wojewoda prowadzi postępowanie egzekucyjne – i to on decyduje o nałożeniu grzywny. Ta może być nakładana wielokrotnie.

Dyrektor Łukasz Iwancio zachęca do składania wniosków o zapewnienie dostępności i skarg na jej brak nawet wtedy, gdy nie jesteśmy pewni, czy jest to odpowiednie rozwiązanie w danej sytuacji.

– Nawet jeśli odmawiamy wszczęcia postępowania, bo musimy tak zrobić zgodnie z przepisami, to wskazujemy, skąd można uzyskać dodatkowe informacje i jak ponowić wniosek i skargę. Mieliśmy sytuację, gdy osoba składała skargę trzy razy, i dopiero za tym trzecim razem zrobiła to prawidłowo, a sam proces zakończył się wydaniem nakazu zapewnienia dostępności, który to został już wykonany – podkreśla dyrektor Iwancio.

Fundusz zachęca też, by w ramach procedury skargowej zgłaszać braki dostępności, co do których nie jest się pewnym, czy w pełni pokrywają się z zapisami Ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami. PFRON przeanalizuje taką skargę i stwierdzi, czy podmiot publiczny narusza przepisy Ustawy o zapewnianiu dostępności osobom ze szczególnymi potrzebami.

– Z praktyki działań naszego wydziału wynika, że zgłoszenia dotyczące dzwonków w szkole, informacji na przystankach autobusowych czy tej informacji o numerkach w urzędach również mogą trafiać do PFRON w formie skargi. Mamy już w tym zakresie wyroki sądów potwierdzające takie podejście – podkreślił Artur Then z Wydziału Postępowań Skargowych w Departamencie Dostępności PFRON.

Artur Then dodał też, że wnioski i skargi warto składać również wtedy, gdy brak dostępności dotyczy np. przystanków komunikacji publicznej.

Osoby zainteresowane możliwością skorzystania z procedury skargowej zachęcamy do kontaktu z PFRON.

Szczegółowe informacje można uzyskać pod nr. infolinii PFRON: 22 581 84 10, nr wew. 4 oraz na stronie internetowej poświęconej dostępności: https://dostepnosc.pfron.org.pl/

Lista przykładowych podmiotów publicznych, które wykonały nakaz zapewnienia dostępności:

Szkoła Podstawowa nr 4 w Andrychowie – winda w budynku szkoły, dostęp wózkiem z poziomu terenu do windy w budynku szkoły;
Wojewódzki Specjalistyczny Szpital im. M. Pirogowa w Łodzi – tłumacz PJM w poradni w szpitalu;
Przedsiębiorstwo Miejskie Tramwaje Warszawskie Sp. z o.o. w Warszawie – oznaczenia fakturowe wzdłuż krawędzi przystanku;
PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (dotyczy stacji kolejowej Niedźwiedź) – budowa dojścia na stację kolejową od strony parkingu;
PKP Polskie Linie Kolejowe S.A. (dotyczy stacji kolejowej Twardogóra) – odpowiedni kąt nachylenia podjazdu na peron;
Gmina Zagórz – równa, twarda, pełna i szorstka nawierzchnia drogi wewnętrznej.