Sztuka rodzi się także tam, gdzie zwykle się jej nie szuka – w przestrzeniach izolacji, kryzysu i wykluczenia. historie nie(d)opowiedziane to projekt, który przesuwa granice między sztuką współczesną a doświadczeniem kryzysu psychicznego, między instytucją kultury a kliniką, między terapią a twórczością. Zrealizowany w 2025 roku przez Galerię Sztuki Współczesnej BWA w Katowicach we współpracy ze Szpitalem Klinicznym im. dr. Józefa Babińskiego w Krakowie w ramach programu Kultura Dostępna (MKiDN), był odpowiedzią na potrzebę budowania nowego sposobu opowiadania o zdrowiu psychicznym. 

Art brut 

Współpraca Galerii BWA ze Szpitalem Klinicznym im. dr. Józefa Babińskiego rozpoczęła się dwa lata wcześniej, od wystawy poświęconej twórczości art brut. Po raz pierwszy w swojej historii Galeria otworzyła się wówczas na artystów nieprofesjonalnych – twórców, którzy nie posiadając akademickiego wykształcenia, tworzą prace będące świadectwem ogromnej wyobraźni, wrażliwości i wewnętrznej potrzeby ekspresji. 

Art brut, termin wprowadzony przez Jeana Dubuffeta w połowie XX wieku odnosi się do sztuki surowej, spontanicznej, powstającej poza oficjalnym obiegiem kultury. Fascynowała ona artystów awangardy właśnie dlatego, że wymykała się normom estetycznym i instytucjonalny powszechnie przyjętym. W Polsce bywa upraszczana i utożsamiana wyłącznie z niepełnosprawnością, tymczasem jej wymiarów jest znacznie więcej – to przede wszystkim sztuka autentycznego doświadczenia rzeczywistości. 

Na wspomnianej wystawie zaprezentowano prace trzech artystów. Ich twórczość balansująca na granicy abstrakcji i figuracji jest nierozerwalnie związana z osobistą historią, a sztuka staje się koniecznością: jedyną drogą opowiedzenia przeżyć jeszcze nie do końca zrozumianych, często niedopowiedzianych. Wystawa stała się zalążkiem dalszej refleksji i impulsem do realizacji projektu bezpośrednio w przestrzeni szpitala. 

Warsztaty jako proces twórczym 

Rdzeniem projektu był cykl warsztatów artystycznych prowadzonych bezpośrednio na oddziałach szpitalnych, zarówno na oddziale dziennym, jak i na oddziałach zamkniętych, w tym sądowych o wzmocnionym zabezpieczeniu, skąd pacjenci nie mają możliwości opuszczania terenu. Po raz pierwszy w historii Galeria BWA przeniosła swoją ofertę poza własne mury, realizując działania w przestrzeni klinicznej i dostosowując je do specyfiki poszczególnych oddziałów. Warsztaty były prowadzone we współpracy z zespołami terapeutycznymi szpitala: psychologami, terapeutami zajęciowymi i personelem medycznym, a więc osobami, które również wspierały uczestników a jednocześnie poznawały nowe metody pracy twórczej. 

Szpital Babińskiego nie jest miejscem przypadkowym. To właśnie tutaj w Polsce rozwijały się pierwsze praktyki arteterapeutyczne, a twórczość pacjentów była traktowana jako ważny element rozumienia doświadczania choroby i procesu zdrowienia. Projekt świadomie nawiązywał do tej tradycji, jednocześnie proponując współczesne, autorskie formy pracy artystycznej wykraczające poza schematyczne modele warsztatów terapeutycznych. 

Warsztaty prowadzone były przez artystki i artystów posiadających doświadczenie w pracy z osobami z niepełnosprawnościami i w kryzysie psychicznym, ale jednocześnie funkcjonujących w obiegu sztuki współczesnej. Istotnym aspektem projektu było spotkanie z „innym” – z osobami przyjezdnymi, z innego miasta, niosącymi świeżą energię i inne spojrzenie. Dla wielu pacjentów, szczególnie z oddziałów sądowych, był to kontakt z nowymi twarzami i nową formą relacji, wykraczającą poza codzienną rutynę instytucjonalną. Warsztaty stawały się chwilowym zawieszeniem szpitalnego porządku – to był inny świat. 

Domknięcie i ciągłość 

Efektem warsztatów była partycypacyjna, „rosnąca” wystawa prezentowana w Galerii BWA w Katowicach oraz publikacja podsumowująca projekt. Wystawa stała się zbiorem obiektów, które powstały w procesie twórczym - materialnym zapisem pracy, relacji i czasu...

Prace, które zazwyczaj pozostają w obrębie instytucji opiekuńczych, tym razem znalazły się w przestrzeni sztuki współczesnej, powszechnie dostępnej uwalniając się w ten sposób od kontekstu terapii i stygmatyzacji - zyskując status autonomicznych wypowiedzi wizualnych. Dla uczestników oznaczało to doświadczenie bycia twórcą widocznym publicznie, a dla odbiorców możliwość spotkania z innym językiem opowieści o kryzysie psychicznym: pełnym uważności i złożoności.

Książka dokumentuje proces warsztatowy, prezentuje fotografie z działań i z ekspozycji, przywołuje historię Szpitala Babińskiego oraz zawiera rozmowy poświęcone art brut, sztuce pacjentów i relacjom pomiędzy sztuką a psychiatrią. Publikacja domyka kilkuletni proces współpracy, pokazuje ciągłość działań i budowanie mostów pomiędzy instytucją kultury a instytucją ochrony zdrowia psychicznego. 

historie nie(d)opowiedziane nie są projektem o nadawaniu rozgłosu, lecz o uważnym słuchaniu i tworzeniu warunków, w których sztuka może wydarzyć się także tam, gdzie zwykle się jej nie spodziewamy.

 

 

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego, program: Kultura Dostępna 2025.