15 września 2026 roku w Pałacu Prezydenckim w Warszawie odbyła się uroczysta gala finałowa XI edycji Konkursu Architektoniczno-Urbanistycznego „Lider Dostępności”. W wydarzeniu uczestniczyli m.in. prezydent RP Karol Nawrocki i pierwsza dama Marta Nawrocka, przedstawiciele administracji publicznej, samorządów, środowiska architektonicznego oraz laureaci i wyróżnieni.
Konkurs powstał z inicjatywy wieloletniego Prezesa Integracji Piotra Pawłowskiego, o którym prezydent RP Karol Nawrocki tak dzisiaj wspominał: - Pan Piotr Pawłowski, zapisał, że nie tylko z tego względu, że musimy tworzyć komfort dla osób z niepełnosprawnościami, choć to oczywiste, powinniśmy pochylać się nad tą społeczną dziedziną, ale także dlatego, że zna wiele osób, które są tak dobrymi rodzicami, przyjaciółmi, profesjonalistami w swoich branżach, mają szerokie kompetencje, noszą w sobie ogromny potencjał społeczny i wystarczy nie tworzyć im barier, aby tworzyli naszą narodową wspólnotę i budowali siłę Rzeczpospolitej Polskiej.
Gala, którą poprowadziła dziennikarka Agnieszka Oszczyk, rozpoczęła się od powitania pary prezydenckiej i zaproszonych gości. – To właśnie laureaci tego konkursu pokazują nam każdego roku i odpowiadają na pytanie, jak stworzyć przestrzeń włączającą i otwartą dla wszystkich. A 11. finał tej inicjatywy to dowód na to, że świetna architektura nie zna barier – mówiła prowadząca.
Organizatorami konkursu są Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji oraz Towarzystwo Urbanistów Polskich. Annę Szygendę, prezes Stowarzyszenia Przyjaciół Integracji i Fundacji Integracja, oraz Tomasza Majdę, prezesa Zarządu Głównego Towarzystwa Urbanistów Polskich, można było zobaczyć na scenie podczas wręczania statuetek i dyplomów.
Do XI edycji konkursu zgłoszono 76 realizacji. Kapituła przyznała 9 nagród głównych, w tym po dwie nagrody ex aequo w dwóch kategoriach, a także dwa wyróżnienia i wyróżnienie specjalne. Konkurs od początku odbywa się pod honorowym patronatem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej.
Dostępność od początku projektowania
Pierwszą ogłoszoną kategorią był „Duży obiekt użyteczności publicznej”. Nagrodę główną otrzymał nowy budynek Wydziału Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, którego inwestorem był Uniwersytet Warszawski, a za projekt architektoniczny odpowiadała pracownia Projekt Praga.
Odbierając nagrodę, kanclerz Uniwersytetu Warszawskiego Robert Grey podkreślił:
– Dostępność na pewno nie może być takim zwykłym dodatkiem do architektury ani rozwiązaniem, które przypadkowo pojawia się dopiero wtedy, gdy widzimy konkretne potrzeby. Ona musi być procesem takiego samego dobrego projektowania od samego początku.
Nowy budynek Wydziału Psychologii jest sześciokondygnacyjnym obiektem o powierzchni około 21 tys. m². Mieszczą się w nim m.in. aula dla 400 osób, sale dydaktyczne, laboratoria badawcze, Centrum Pomocy Psychologicznej oraz przestrzenie przeznaczone do pracy i odpoczynku. Rozwiązania z zakresu projektowania uniwersalnego uwzględniono już na etapie przygotowywania wytycznych do konkursu architektonicznego.
Dwie nagrody ex aequo
W kategorii „Mały obiekt użyteczności publicznej” kapituła przyznała dwie równorzędne nagrody. Otrzymały je Centrum Kultury STODOŁA w Zamarskach oraz Teatr Pinokio w Łodzi.
Centrum Kultury STODOŁA, zrealizowane przez Gminę Hażlach, łączy funkcje Gminnego Ośrodka Kultury, Ochotniczej Straży Pożarnej oraz biura sołtysa. Obiekt został zaprojektowany przez ARCHiTEKT Studio Projektowe Pawła Kuczyńskiego. Jego bryła nawiązuje do tradycyjnej wiejskiej zabudowy, a dostępność była jednym z podstawowych założeń projektu.
– Wszystko zaczęło się od marzeń. Gdy zostałem wójtem, chciałem zmieniać gminę Hażlach tak, żeby była piękniejsza. Każdy budynek, który przebudowywaliśmy, zawsze na pierwszym miejscu stawialiśmy to, aby był jak najlepiej dostępny dla wszystkich – mówił Grzegorz Sikorski, wójt gminy Hażlach.
Drugą nagrodę ex aequo otrzymał Teatr Pinokio w Łodzi, którego nowa siedziba powstała w wyniku rewitalizacji dawnej przędzalni wełny Wigencja. Inwestycja została zakończona w 2023 roku. Projekt przygotowała F-11 Pracownia Projektowa.
Dyrektor teatru Gabriel Giecki zwrócił uwagę na znaczenie dostępności dla działalności instytucji.
– Chciałem bardzo serdecznie podziękować wszystkim pracownikom Teatru Pinokio, którzy każdego dnia bardzo dzielnie pracują na to, żebyśmy wszyscy mogli poszerzać pole dostępności – mówił.
W zrewitalizowanym budynku zastosowano m.in. bezprogowe wejścia, windy, dostępne toalety, pokój wyciszeń oraz rozwiązania umożliwiające korzystanie ze sceny artystom z niepełnosprawnościami.
Dostępność także poza budynkami
W kategorii „Przestrzeń publiczna” nie wręczono nagrody głównej. Kapituła przyznała natomiast dwa wyróżnienia. Pierwsze otrzymała Ścieżka Ułatwionego Dostępu w Błędnych Skałach w Parku Narodowym Gór Stołowych. Wyróżnienie odebrał Bartłomiej Jakubowski, dyrektor Parku Narodowego Gór Stołowych. Drugie trafiło do autorów Otwartego dziedzińca przed Zamkiem w Poznaniu. Dyplom odebrała Zofia Starykiewicz, zastępczyni dyrektora Centrum Kultury Zamek.
Ścieżka w Błędnych Skałach ma około 400 metrów i została zaprojektowana jako dostępna pętla prowadząca pomiędzy formacjami skalnymi. Zastosowano tam m.in. odpowiednio szeroką kładkę, poręcze, miejsca odpoczynku i dostępną wiatę.
Z kolei dziedziniec przed poznańskim Zamkiem, który wcześniej pełnił funkcję parkingu, przekształcono w zieloną przestrzeń przeznaczoną do spotkań i odpoczynku.
Biuro bez barier
Nagrodę główną w kategorii „Obiekt biurowy/handlowy” otrzymał AFI Office House przy ul. Towarowej 22 w Warszawie. Inwestorami były firmy AFI i Echo Investment, a projekt przygotowała pracownia JEMS.
Sebastian Kieć, prezes AFI Poland, wyraźnie zaznaczył: – W AFI wierzymy, że dobra architektura powinna być przede wszystkim dla ludzi. Dostępność nie może być dodatkiem do projektu ani rozwiązaniem wprowadzonym na końcu procesu. Powinna być jego naturalną częścią.
W budynku zastosowano m.in. bezbarierową komunikację, obniżoną recepcję, automatyczne drzwi, odpowiednio rozmieszczone urządzenia kontroli dostępu oraz rozwiązania poprawiające komfort akustyczny.
Mieszkania dla seniorów w centrum Katowic
W kategorii „Obiekt mieszkalny/hotelowy” nagrodzono rewitalizację trzech kamienic przy ul. Mariackiej w Katowicach, przekształconych w zespół mieszkaniowy Katowickiego TBS. Inwestorem była Gmina Katowice, a projekt przygotowała pracownia OVO Grąbczewscy.
Połowę mieszkań przeznaczono dla seniorów, którzy wcześniej mieszkali w centrum miasta w lokalach niedostosowanych do ich potrzeb. W budynkach znalazły się m.in. windy, podjazdy, instalacje przyzywowe, bezprogowe prysznice oraz rozwiązania ułatwiające poruszanie się. Zadbano również o przestrzenie wspólne – świetlicę, ogród społeczny i klub seniora.
Prezydent Katowic Marcin Krupa, odbierając wyróżnienie, podkreślił, że nagroda jest kolejnym dowodem na to, że miasto przykłada wagę do jakości i dostępności nowych inwestycji.
Jak udostępnić zabytki
Dwie nagrody ex aequo przyznano także w kategorii „Obiekt zabytkowy”. Jedną z nich otrzymała wystawa stała „Międzymurze. Podziemia Wawelu” i taras Międzymurza. Drugą – Budynek C-19 Wydziału Matematyki Politechniki Wrocławskiej.
„Międzymurze” udostępniono publiczności w 2025 roku. W zabytkowej przestrzeni zastosowano m.in. windę, oznaczenia kontrastowe, tyflomapy, tyflografiki z audiodeskrypcją, audioprzewodnik z polskim językiem migowym, system TOTUPOINT oraz rozwiązania VR. Dostępność obejmuje również taras widokowy i dojścia na Wzgórze Wawelskie.
Nagrodę odbierał prof. dr hab. Andrzej Betlej, dyrektor Zamku Królewskiego na Wawelu.
– Wawel jest miejscem szczególnym. To jest oczywiste. Ale myślę, że ta wyjątkowa ranga tego miejsca zmusza nas i jest dla nas wielkim wyzwaniem, tak aby to było miejsce prawdziwe. A miejsce prawdziwe to miejsce dla wszystkich, bez wyjątku – mówił.
Drugą nagrodzoną realizacją był budynek C-19 Wydziału Matematyki Politechniki Wrocławskiej. Zaprojektowany przez Maxa Berga i wzniesiony w latach 1910–1911 obiekt został odrestaurowany i dostosowany do funkcji dydaktycznej. Zachowano jego reprezentacyjne wejście, a dostępne wejście główne poprowadzono od strony dziedzińca. Budynek wyposażono także m.in. w windę, dostępne toalety, system informacji wizualnej i dotykowej, znaczniki dźwiękowe oraz pokój wyciszenia.
Odbierając tę nagrodę dr hab. Karolina Jaklewicz, prof. uczelni Prorektorka ds. Rozwoju i Integracji Wspólnoty, powiedziała: - Wspieramy osoby z niepełnosprawnościami nie tylko poprzez dostępność architektoniczną, ale poprzez wiele innych działań i nie obyłoby się to bez otwartości naszych pracowników, studentów, studentek, obsługi technicznej i po prostu wszystkich ludzi. Dostępność architektoniczna to wspaniały i ogromny przełom, jaki zdarzył się nam. Równie ważna wydaje się taka uniwersalna wrażliwość społeczna. Dlatego cieszę się, że wśród nominowanych instytucji są miejsca takie jak żłobki, przedszkola czy szkoły i dzieci już na różnych etapach swojego rozwoju mogą tę wrażliwość społeczną kreować. To jest szalenie istotne, bo sama architektura to nie wszystko, do tego naprawdę potrzebni są otwarci, empatyczni ludzie.
Dostępność zależy od ludzi
W kategorii „Koordynator ds. dostępności” laureatką została Joanna Kapa, koordynatorka ds. dostępności w Urzędzie Miejskim w Tarnowskich Górach. Od 2021 roku zajmuje się tam budowaniem systemu dostępności obejmującego m.in. kwestie architektoniczne, cyfrowe i informacyjno-komunikacyjne.
– Kim jest koordynator dostępności? To jest osoba, która cały czas walczy o to, żeby ten świat osób z niepełnosprawnościami i zróżnicowanymi potrzebami był coraz lepszy. Dostępność robi człowiek. Ona nie robi się sama – mówiła Joanna Kapa.
Jej działania obejmują także rozwój tzw. komfortek. To właśnie do tego rozwiązania nawiązała, mówiąc: – Komfortki są bardzo ważne i marzę o tym, żeby kiedyś nikt nie pytał, czym jest komfortka, bo ona po prostu będzie standardem.
Podczas gali przyznano również wyróżnienie specjalne za pierwszą komfortkę na stacji paliw ORLEN – MOP Gruczno-Zachód przy trasie S5. Nagrodę odebrała Natalia Kulesza, kierowniczka w Zespole Nieruchomości Stacji Paliw ORLEN.
Architektura, która odpowiada na potrzeby ludzi
Ostatnią kategorią branżową był „Architekt/urbanista”. Nagrodę otrzymała pracownia PORT pracownia i studio architektury z Wrocławia, prowadzona przez Józefa Franczoka i Marcina Kolanusa.
Marcin Kolanus zwrócił uwagę, że architektura wpływa nie tylko na sposób poruszania się po przestrzeni, ale także na codzienne samopoczucie użytkowników.
– Wszyscy, myślę, że wierzymy w tę samą rzecz: że architektura, którą projektujemy, faktycznie może wspierać, że ona ma wpływ na naszą codzienność. I oprócz redukcji barier i poprawiania dostępności fizycznej często przy projektowaniu zwracamy uwagę także na tę część psychiczną i na kwestie neuroróżnorodności – mówił.
Dostępność jako standard
Po wręczeniu wszystkich nagród głos zabrał prezydent RP Karol Nawrocki, gospodarz gali.
– Ten konkurs i to już ponad 10 lat jest dowodem na to, że estetyka i dostępność składają się w pewną społeczną harmonię. Państwo wszyscy dowodzicie, że w XXI wieku możemy myśleć jednocześnie o dziedzinie sztuki, jaką jest architektura, o estetyce, urbanistyce, o tym, żeby nasze przestrzenie były piękne i dostępne. To jest obowiązek Rzeczypospolitej i nas wszystkich – mówił prezydent.
Karol Nawrocki podkreślił, że nie można zapominać o osobach z niepełnosprawnościami.
– Każde tak dobrze rozwijające się państwo ma po prostu obowiązek dbać o to, aby to dobro dzielić, dystrybuować pomiędzy wszystkie grupy społeczne. Budując narodową wspólnotę, nie możemy zapominać i o najmłodszych, i o starszych, i także o osobach z niepełnosprawnościami – powiedział.
Na zakończenie gali Anna Szygenda podsumowała tegoroczną edycję konkursu. Przypomniała, że wpłynęły 76 zgłoszeń, przyznano 9 nagród, 3 wyróżnienia, a w wydarzeniu uczestniczyło ponad 150 gości.
– Nagrodzone i wyróżnione realizacje pokazują nie tylko, jak rozwija się nasz konkurs, ale przede wszystkim, jak zmienia się Polska i jak dostępność przekłada się na jakość życia nas wszystkich – mówiła.
Gala XI edycji „Lidera Dostępności” zakończyła się wspólnym zdjęciem laureatów, wyróżnionych i organizatorów w Sali Kolumnowej Pałacu Prezydenckiego.
