Jesienią tego roku ma zostać opublikowany rządowy dokument „Krajowa Strategia Młodzieży”, który na najbliższe lata określi politykę państwa wobec młodych ludzi. W ramach konsultacji społecznych o swoje prawa upomina się środowisko osób z niepełnosprawnościami, ponieważ ich potrzeby nie są realizowane systemowo. Zachęcamy naszych Czytelników do wzięcia udziału w konsultacjach społecznych.

Konsultacje społeczne są dobrą okazją do zwrócenia uwagi urzędników przygotowujących dokument na potrzeby wszystkich grup społecznych młodego pokolenia, również grup wrażliwych: osób przewlekle chorych, osób w kryzysie psychicznym, osób z niepełnosprawnościami oraz osób neuroodmiennych. Realizacja założeń Krajowej Strategii Młodzieży spowoduje zmiany legislacyjne oraz zmiany w programach ministerstw, działaniach samorządów, szkół i instytucji. To właściwy moment, by działać!

Przygotowanie dokumentu „Krajowa Strategia Młodzieży” obejmuje trzy etapy:

  1. opracowanie raportu „Diagnoza Młodzieży 2026”, przygotowanego przez ekspertów Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej,
  2. konsultacje społeczne obejmujące młodzież i środowisko eksperckie,
  3. opracowanie projektu Krajowej Strategii Młodzieży.

Decyzją prezesa Rady Ministrów za koordynację działań z zakresu polityki młodzieżowej odpowiedzialny jest minister edukacji narodowej. Powołano Radę ds. Polityki Młodzieżowej, złożoną z przedstawicieli administracji publicznej, organizacji młodzieżowych i środowiska eksperckiego.

O zabezpieczenie potrzeb osób z grup wrażliwych od lat walczą samorzecznicy.

„Krajowa Strategia Młodzieży ma dla nas fundamentalne znaczenie, ponieważ to ona określi priorytety i działania rządu wobec młodych ludzi na najbliższe lata. Moja obecność w Radzie ds. Polityki Młodzieżowej przy Ministrze Edukacji oraz aktywna praca w komisjach i zespołach parlamentarnych ma jeden główny cel: dopilnować, aby w tym kluczowym dokumencie nie zabrakło młodzieży w spektrum autyzmu, z ADHD, ADD, FAS, zespołem Tourette’a, osób z niepełnosprawnościami sprzężonymi, młodych osób w kryzysie bezdomności” – mówi Jan Gawroński, samorzecznik, społeczny zastępca rzecznika praw dziecka (pełną wypowiedź można znaleźć na portalu niepelnosprawni.pl).

Osoby neuroodmienne i osoby w spektrum autyzmu to grupa bardzo zróżnicowana pod względem natężenia objawów oraz sposobu funkcjonowania. Niektórzy decydują się na działalność samorzeczniczą, aby upominać się o sprawy ważne dla całej społeczności. Nie każdy jednak może być samorzecznikiem – wśród osób w spektrum są także osoby niemówiące oraz osoby z niepełnosprawnością intelektualną, które nie mogą zabrać głosu we własnej sprawie. O ich prawa upominają się rodzice – nie dlatego, że chcą odebrać głos własnym dzieciom, ale po to, by ich głos w ogóle zaistniał w debacie publicznej.

Co wynika z raportu „Diagnoza Młodzieży 2026”?

Pierwszym etapem opracowania „Krajowej Strategii Młodzieży” jest opublikowany w tym roku raport pt. „Diagnoza Młodzieży 2026”. Publikacja jest dostępna bezpłatnie na stronie www.maszwplywnastrategie.pl.

Jak wynika z raportu, w Polsce żyje 5,7 miliona młodych osób w wieku 15–29 lat, w tym około 15–20% stanowią osoby ze zdiagnozowaną neuroatypowością, m.in. osoby w spektrum autyzmu, z ADHD oraz ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się.

Diagnoza ujawnia wiele niepokojących danych, także z punktu widzenia osób w spektrum autyzmu:

  • 60% nastolatków żyje w chronicznym stresie i przemęczeniu,
  • 62% młodych doświadcza przemocy rówieśniczej,
  • 40% młodych wykazuje objawy depresyjne,
  • 17% dokonało samookaleczeń,
  • 53% młodych dorosłych mieszka z rodzicami i ma trudności z usamodzielnieniem się.

Dane te dotyczą całej populacji młodzieży. Jednak osoby w spektrum autyzmu i osoby z ADHD są mniej odporne na stres i bardziej narażone na prześladowanie, dlatego częściej doświadczają problemów ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, również ze względu na liczne choroby współistniejące. Młodzież neuroatypowa jest więc w jeszcze większym stopniu podatna na problemy opisane w raporcie niż młode osoby rozwijające się neurotypowo.

Zwraca na to uwagę Jan Gawroński:

„Nie możemy przymykać oczu na młodzież z grup szczególnie narażonych na wykluczenie. Nie możemy pozwolić na to, by strategia udawała, że wszyscy młodzi ludzie mają taki sam start i identyczne możliwości. Tak po prostu nie jest. I to jest dobry moment, aby mówić o tym głośno. Raporty, takie jak „Diagnoza Młodzieży 2026”, głośno mówią o kryzysie zdrowia psychicznego czy stresie. Jednak młodzież neuroatypowa i z niepełnosprawnościami sprzężonymi mierzy się z barierami o zupełnie innej skali – od traum edukacyjnych, przez brak dostępności przestrzeni publicznej, aż po całkowitą zależność od innych w chorobie. Jeśli strategia ma być realna, musi te wyzwania wprost nazwać i rozwiązać.”

Zmiana pokoleniowa

Według raportu „Diagnoza Młodzieży 2026” współczesna młodzież, należąca do pokolenia Z, inaczej traktuje kwestie światopoglądowe i tożsamościowe niż poprzednie generacje. W tym kontekście autorzy raportu podkreślają, że neuroróżnorodność i tożsamość płciowa stanowią ważny element autonomii młodzieży.

Widać tu wyraźną zmianę pokoleniową w stosunku do wcześniejszych generacji, dającą nadzieję na bardziej przyjazne postrzeganie spektrum autyzmu, bez jego stygmatyzacji. Coraz częściej widzimy osoby używające słuchawek wygłuszających czy zabawek sensorycznych. Osoby z niepełnosprawnościami są widoczne zarówno na ulicach, jak i w mediach. Młodzi ludzie bardziej otwarcie rozmawiają o problemach zdrowia psychicznego, a sięganie po pomoc jest uważane za normę, a nie za powód do wstydu.

Zmienia się także język, którym opisujemy spektrum autyzmu. Następuje stopniowe przejście od opisywania różnic, deficytów i zaburzeń ku paradygmatowi neuroróżnorodności i bardziej inkluzywnemu sposobowi opisywania funkcjonowania neurorozwojowego. Zmiany te dają nadzieję na budowę społeczeństwa bardziej otwartego na różnorodność.

Coraz więcej diagnoz

Eksperci podkreślają wzrost liczby diagnoz spektrum autyzmu w Polsce, zwłaszcza wśród dzieci, młodzieży i młodych dorosłych. Powodami są rozszerzenie kryteriów diagnostycznych, poprawa dostępności diagnozy, a także wzrost świadomości społecznej, szczególnie wśród rodziców i pedagogów.

Rosnąca liczba diagnoz stanowi jednak ważne wyzwanie systemowe. Osoby neuroatypowe wymagają dodatkowego wsparcia w szkolnictwie, na uczelniach wyższych i w miejscach pracy.

Podobne zdanie ma Patryk Brzuski, student i samorzecznik w spektrum autyzmu, prezes Stowarzyszenia Spectrum Aureum.

„Autyzm może powodować problemy na studiach w wielu obszarach. Dotyczą one m.in. kwestii związanych z komunikacją i relacjami z innymi osobami, a także z załatwianiem spraw administracyjnych. Studia wymagają sporo samodzielności, wytrwałości, a czasem walki o swoje prawa. Często jest to wejście w nowe środowisko, co stanowi wyzwanie dla osób autystycznych. Przestrzenie na uczelniach często nie są dostosowane do potrzeb osób w spektrum autyzmu, chociażby ze względu na intensywne, sztuczne oświetlenie lub ciasne przestrzenie. Badania zespołu dr Ewy Pisuli, opublikowane w ramach publikacji „Neuroróżnorodność na polskich uczelniach”, wykazały, że osoby w spektrum autyzmu częściej przerywają studia, powtarzają lata lub przedmioty. Temat neuroróżnorodności staje się coraz bardziej znany w środowisku akademickim, jednak jest to długotrwały proces. Widać to chociażby po rosnącej liczbie inicjatyw na uczelniach mających na celu wspieranie studentów w spektrum autyzmu.”

Uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi

Istotną grupą młodzieży są uczniowie ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi (SPE). Są to dzieci i młodzi ludzie, którzy ze względu na swoje potrzeby rozwojowe, zdrowotne, emocjonalne lub społeczne wymagają dodatkowego wsparcia w procesie nauki i funkcjonowania w szkole.

Są to uczniowie:

  • z niepełnosprawnościami, np. ruchową, intelektualną, słuchu lub wzroku,
  • neuroatypowi – w spektrum autyzmu, w tym z zespołem Aspergera, z ADHD i trudnościami z koncentracją,
  • ze specyficznymi trudnościami w uczeniu się, takimi jak dysleksja, dysgrafia, dysortografia czy dyskalkulia,
  • szczególnie uzdolnieni,
  • mający trudności adaptacyjne, np. związane z migracją, zmianą środowiska lub kryzysem rodzinnym.

Jak podkreślają autorzy „Diagnozy Młodzieży 2026”, ze względu na dużą różnorodność tej grupy trudno jest oszacować rzeczywistą liczbę młodzieży ze SPE. Nieadekwatny system edukacji, opieki i ochrony zdrowia skazuje te osoby na blokady rozwojowe i obniżenie szans życiowych.

Trudności dotyczą niemal każdego etapu i aspektu życia. Problemem jest uzyskanie właściwej diagnozy niepełnosprawności, dostęp do specjalistów, zabiegów leczniczych i rehabilitacyjnych, zwłaszcza w mniejszych ośrodkach, a także niejednolity system orzecznictwa i wydawania opinii.

Systemowych rozwiązań wymagają m.in. wysokie koszty opieki, leczenia i rehabilitacji dziecka, znacząco przewyższające kwoty świadczeń, konieczność rezygnacji z pracy przez jednego z opiekunów, problemy z dostępem do edukacji, a także koszty emocjonalne i psychologiczne, stres i napięcia. System edukacji wciąż w niewystarczającym stopniu odpowiada na zróżnicowane potrzeby tej grupy.

Kierunki zmian

Systemową odpowiedzią na problemy młodego pokolenia ma być, według autorów raportu, tzw. Triada Odporności, czyli równoczesne działania w trzech obszarach:

  1. budowania odporności psychicznej młodzieży i młodych dorosłych,
  2. zapewnienia bezpieczeństwa w środowisku cyfrowym,
  3. systemowego wzmacniania kompetencji społecznych poprzez pracę z młodzieżą i rodzinami.

Kierunki zmian zaproponowane w „Diagnozie Młodzieży 2026” wydają się korzystne dla młodego pokolenia, w tym dla osób neuroodmiennych. Stabilne i przyjazne środowisko z pewnością wpłynie pozytywnie na ich wejście w dorosłość.

Czego nie uwzględnia „Diagnoza Młodzieży 2026”?

Autorzy raportu dostrzegają trudną sytuację młodych osób z niepełnosprawnościami i podkreślają konieczność działań międzysektorowych, by sprostać niespełnionym standardom edukacji włączającej, barierom infrastrukturalnym czy ograniczonemu wsparciu specjalistycznemu.

Wydaje się jednak, że potrzeby osób niesamodzielnych nie zostały w raporcie uwzględnione w sposób wystarczający i pełny.

  • Brakuje systemu wsparcia dla osób niesamodzielnych po 24. roku życia.

Opracowywana „Krajowa Strategia Młodzieży” ma obejmować osoby między 15. a 29. rokiem życia. Wiele osób w spektrum autyzmu, szczególnie tych o wysokim stopniu natężenia objawów, nie ma szans na znalezienie zatrudnienia na otwartym rynku pracy po zakończeniu edukacji, ponieważ wsparcie dla osób niesamodzielnych w obecnym systemie praktycznie kończy się po 24. roku życia.

Po zakończeniu edukacji osoby te najczęściej zostają w domach ze starzejącymi się rodzicami, czekając, aż zwolni się miejsce w warsztatach terapii zajęciowej.

  • Wciąż brakuje ustawy o asystencji osobistej.
  • Niewyjaśniona pozostaje sprawa wspomaganego podejmowania decyzji, które, zgodnie z Konwencją ONZ o prawach osób z niepełnosprawnościami, ma zastąpić ubezwłasnowolnienie.
  • Brakuje mieszkalnictwa wspomaganego, co jest ogromnym problemem, szczególnie dla niesamodzielnych dorosłych w spektrum autyzmu.

Są to problemy, o których nie ma mowy w raporcie „Diagnoza Młodzieży 2026”.

Wydaje się, że w długofalowej polityce państwa wykorzystanie potencjału osób neuroatypowych może przynieść znaczące korzyści. Stworzenie dostosowanych miejsc pracy oraz zatrudnienie i przeszkolenie asystentów i trenerów pracy to wysiłek finansowy, który można potraktować jak inwestycję.

Zamiast ponosić wysokie koszty utrzymania osób z niepełnosprawnościami, można dać im szansę i zadbać o ich dobrostan, samodzielność i godność. Rozwiązania takie sprawdzają się w innych krajach, m.in. w Niemczech, gdzie obowiązkowe są zamówienia w specjalnie przygotowanych zakładach pracy chronionej zatrudniających osoby z niepełnosprawnościami.

Osoby w spektrum autyzmu wymagające mniejszego wsparcia często także potrzebują dostosowań w miejscach pracy, aby móc w pełni rozwinąć swój potencjał. Obecnie potrzeby te próbują zaspokajać organizacje pozarządowe, takie jak Fundacja AsperIT czy Fundacja ASpower.

Wciąż jednak brakuje rozwiązań systemowych, które mogłyby sprostać wyzwaniom związanym z zatrudnieniem osób neuroodmiennych w skali kraju. Miejmy nadzieję, że problemy te zostaną uwzględnione w powstającej strategii.

Konsultacje społeczne

Po opublikowaniu „Diagnozy Młodzieży 2026” proces opracowania „Krajowej Strategii Młodzieży” wchodzi w kolejną fazę – konsultacji społecznych. Dialog społeczny będzie realizowany w formule otwartych konsultacji, debat, spotkań oraz ankiety online.

W proces ten włączone są także rady opiniodawcze działające przy ministrze edukacji narodowej oraz gremia parlamentarne zajmujące się sprawami młodzieży, takie jak młodzieżowe sejmiki wojewódzkie.

Jak podkreśla Jan Gawroński:

„Jeśli strategia ma być realna, musi te wyzwania wprost nazwać i rozwiązać. Na posiedzeniach Rady z udziałem kierownictwa Ministerstwa Edukacji Narodowej od początku mocno podkreślam wagę samostanowienia i partycypacji młodych ludzi z grup szczególnie narażonych na wykluczenie. Nasza obecność w tym dokumencie to nie jest kwestia „dobrej woli” urzędników. To jest walka o nasze podstawowe prawa obywatelskie. Strategia musi przynieść konkretne rozwiązania systemowe – w tym dostęp do asystencji osobistej i edukacji szytej na miarę, a nie tylko na papierze.”

Po zakończeniu konsultacji zostanie opublikowane podsumowanie przedstawiające głos młodych ludzi – ich priorytety i oczekiwania. Dlatego tak ważny jest szeroki udział w konsultacjach, szczególnie osób z niepełnosprawnościami.

Konsultacje już trwają! Ankiety dostępne są na stronie: www.maszwplywnastrategie.pl.

Zachęcamy młodych ludzi do udziału.

Nic o nas bez nas!

Agnieszka Sułkowska - autorka strony i bloga „Autyzm po ludzku” oraz publikacji dla rodziców po diagnozie spektrum autyzmu u dziecka. Prywatnie osoba w spektrum oraz mama trójki dzieci w spektrum autyzmu.