Łazienki Królewskie coraz śmielej otwierają się na potrzeby wszystkich zwiedzających, łącząc dbałość o historyczną tkankę z nowoczesnymi rozwiązaniami dostępnościowymi, takimi jak wystawy sensoryczne czy tłumaczenia na polski język migowy (PJM).
Dominika Filipowicz: Jak Pani ocenia działania Muzeum Łazienki Królewskie w 2025 r.? Jakie wydarzenia były dla Pani najbardziej istotne?
Dorota Stelmaszczyk-Szwed: Biorąc pod uwagę trudności, które wynikają z historycznego charakteru muzeum, staramy się tam, gdzie jest możliwość i gdzie mamy zgodę konserwatora, zapewnić architektoniczną dostępność.
Natomiast z plusów to staramy się zapewniać naszym zwiedzającym dostępność alternatywną. Szczególnie w przypadku wystaw czasowych mamy większe pole manewru, ponieważ wystawy czasowe są od początku projektowane zespołowo. W zespole zadaniowym realizującym wystawy czasowe znajdują się przynajmniej dwie osoby od dostępności. W naszym muzeum działa też zespół do spraw dostępności, w którym pracują osoby z różnych działów. Tworzę go m.in. ja, jako kierownik Działu Edukacji – zajmuję się również edukacją dostępną oraz dostępnością wystaw czasowych, jest także koordynatorka ds. dostępności, pełnomocnik dyrektora, przedstawiciele Działu Marketingu odpowiedzialni za treści promocyjne, architekt z Działu Inwestycji oraz pracownicy Działu Sztuki, dbający o zapewnienie dostępności informacyjnej, m.in. poprzez odpowiednie oznaczenia oraz w obiektach.
Razem ze scenografem pracujemy od początku nad wystawą czasową i już na etapie projektowym mamy duże pole do popisu, ponieważ po prostu możemy tworzyć i materiały dotykowe, i przestrzeń bez barier. Staramy się, żeby na wystawie zawsze były teksty ETR (ang. easy to read) oraz kody QR przekierowujące do tłumaczenia na PJM. Wszystkie teksty kuratorskie, które znajdują się na ścianach, są tłumaczone również na język angielski, mamy też pomoce dotykowe oraz audiodeskrypcję.
Staramy się, żeby wystawy czasowe były sensoryczne i tutaj oceniam dostępność jako coraz lepszą. Mieliśmy w 2025 r. trzy duże wystawy: Ikonosfera Wyspiańskiego, która skończyła się w marcu, potem kolejną – Życie Królewskiego Ogrodu – prezentowaną od czerwca do września. Wystawy te były zaprojektowane z myślą o angażowaniu różnych zmysłów oraz o aktywnym zwiedzaniu. Pod koniec listopada otworzyliśmy kolejną wystawę czasową Łazienki w zachwycie, która opowiada stricte o przestrzeniach charakterystycznych dla naszego muzeum. Mamy tutaj różne możliwości: jest dużo artefaktów do dotykania, wąchania, do poznawania w różny sposób, również przez muzykę, więc to jest bardzo interaktywna wystawa.
Chcieliśmy pójść krok dalej niż tworzenie materiałów do poznania tylko przez dotyk i zaprosiliśmy projektanta Jana Pfeifera, który od lat tworzy dla nas treści tyflograficzne. Scenografka zaoferowała do dyspozycji niewielką przestrzeń na wystawie, gdzie mogliśmy stworzyć instalację, która jest inkluzywna. Jest skierowana nie tylko do osób niewidomych lub g/Głuchych, ale również do dzieci i dorosłych bez niepełnosprawności.
Radosław Głuchowski: Wspomniała Pani o warsztatach dla osób z różnymi niepełnosprawnościami. W październiku odbyła się m.in. seria zajęć dla osób g/Głuchych, niewidomych i z niepełnosprawnością ruchu. Czym kierują się Państwo, tworząc ofertę edukacyjną? Na co zwracają Państwo szczególną uwagę przy jej planowaniu?
Ta oferta dla osób z różnymi niepełnosprawnościami to już od lat nasz program „Muzeum Dostępne”. Od lat współpracujemy ze szkołą w Laskach i staramy się z nimi konsultować wszystkie wprowadzane przez nas nowe treści, warsztaty oraz scenariusze. Zapraszamy również dzieci i młodzież na takie testowe zajęcia, zanim je wprowadzimy, więc uważamy, że to jest najlepszy kierunek po prostu: współpraca z samorzecznikami.
W podobny sposób tworzymy zajęcia edukacyjne dla osób g/Głuchych. W ramach Festiwalu Kultury bez Barier, w którym chyba od początku bierzemy udział, w tym roku mieliśmy warsztaty kulinarne tylko dla osób znających biegle polski język migowy. Jak wiadomo, w Festiwalu Kultury bez Barier biorą udział wszystkie osoby chętne, nie tylko z niepełnosprawnościami. To jest wyzwanie, żeby informacja o warsztatach dotarła do osób zainteresowanych – zaprosiliśmy tylko osoby ze znajomością PJM-u. Warsztaty były prowadzone przez osobę Głuchą. Zrobiliśmy dwa takie warsztaty, przyszło bardzo dużo osób, więc cieszę się, że nam się udało.
W listopadzie mieliśmy performance poety Adama Stoyanova, który stworzył poemat o czasie, o zegarach, które znajdują się w Pałacu na Wyspie. Najpierw odbyła się seria spotkań w różnych obiektach, zanim został wybrany temat. Poetę zainspirowały zegary w Pałacu na Wyspie. Performance został też nagrany i już niedługo będzie dostępny na naszej stronie. Film będzie z napisami. Staramy się, żeby był dostępny dla wszystkich. Na performansie rozdawaliśmy tekst przetłumaczonego wcześniej poematu. Widzami były zarówno osoby słyszące, jak i Głuche.
To była wspaniała współpraca i już mamy kolejne pomysły na przyszły rok. Myślę, że Łazienki są takim miejscem, gdzie się dobrze pracuje. Często nawiązane współprace są kontynuowane przez kilka lat, a ich efektem są zarówno projekty grantowe, jak i różnego formatu wydarzenia edukacyjne.
RG: Mówiła Pani już o warsztatach na przyszły rok. Jakie są w planach? Jestem bardzo zainteresowany.
Do 15 marca 2026 r. prezentujemy wystawę Łazienki w zachwycie, więc skupiamy się głównie na programie towarzyszącym. Oprócz tego mamy warsztaty dla dzieci, dorosłych, rodzinne, dla młodzieży – zarówno plastyczne, poetyckie, jak i przyrodnicze. Proponujemy również zajęcia dla maluszków w naszej przestrzeni twórczej, w Starej Kordegardzie.
DF: Czy wszystkie warsztaty będą tłumaczone na PJM?
Zachęcamy do zgłaszania potrzeby tłumaczenia na PJM. Staramy się, żeby nasze zajęcia edukacyjne były komunikowane dla wszystkich osób na zasadzie: powiedz nam o swoich potrzebach, a my postaramy się tak dostosować te zajęcia, scenariusz, żeby każdy, kto ma ochotę, mógł wziąć w nich udział. Staramy się, żeby osoby prowadzące zajęcia były przeszkolone do pracy z osobami o indywidualnych potrzebach. Szkolimy się cyklicznie kilka razy do roku, współpracując np. ze szpitalami, szkołami specjalnymi, ale też zapraszamy fundacje, stowarzyszenia zajmujące się dostępnością.
DF: Jeśli chodzi o współpracę z konserwatorami zabytków, to jak wygląda w Łazienkach dostępność architektoniczna? Bo wiem, że tutaj, w zabytkowych budynkach, jest to po prostu trudniejsze. Czy udało się już wszędzie zapewnić dostępność, czy dalej są miejsca, w których trzeba będzie wrócić do tego tematu?
Są w Łazienkach Królewskich miejsca częściowo dostępne, jak np. Pałac na Wyspie, który ma rampę, więc osoby z utrudnionym poruszaniem się mogą zwiedzać parter, natomiast nie piętro, dlatego że tam niestety nie znaleźliśmy jeszcze rozwiązania, w jaki sposób można by zapewnić wjazd osobie na wózku. Znajdują się tam wąskie, strome schody ze spocznikiem, zabytkowe, więc jest tu faktycznie pewna trudność. Natomiast staramy się nagrywać oprowadzania wirtualne, które umieszczamy na naszej stronie oraz w formie kodu QR. Nagrywamy z kuratorami filmowe opowieści o konkretnych obrazach czy rzeźbach, żeby przedstawić również w ten sposób kolekcję dzieł sztuki króla Stanisława Augusta.
Kolejny nasz obiekt muzealny to Stara Oranżeria, w której jest przestrzeń wystawiennicza na trzech pozio mach. Oferujemy wjazd dla osoby na wózku, jest też dostęp do windy. Teatr Królewski można zwiedzać z loży, gdzie jest zapewniony dostęp dla osób z utrudnioną mobilnością.
RG: W Łazienkach Królewskich trwają obecnie dwa remonty, m.in. Amfiteatru i pomnika Fryderyka Chopina. Czy będą kolejne?
Oprócz wymienionych obiektów planujemy też remont Koszar Kantonistów, w których znajduje się jedna z wystaw stałych naszego oddziału – Muzeum Łowiectwa i Jeździectwa. Stajnie Kubickiego kilka lat temu zostały wyremontowane, natomiast zarówno pod kątem dostępności, jak i ekspozycji zbiorów.
Amfiteatr już niedługo odzyska swój dawny blask. Na wiosnę 2026 r. zostanie otwarty i zaprezentujemy naszym gościom nową wystawę dotyczącą teatru salonowego.
RG: To będzie się działo w przyszłym roku...
O tak, będzie się działo.
RG: Które warsztaty lub programy w Łazienkach, organizowane w najbliższych miesiącach, także wiosną, chciałaby Pani szczególnie polecić?
Zachęcam do udziału w warsztatach rysunkowych, które będą odbywać się w Oficynie Ermitażu oraz w plenerze. Rozpoczną się w lutym i potrwają do czerwca, co pozwoli uczestnikom korzystać także z wiosennej pogody w otoczeniu rzeźb znajdujących się w ogrodach oraz kolekcji dzieł sztuki prezentowanych we wnętrzach – aż zachęcających, by właśnie tam prowadzić naukę rysunku. Warsztaty są przeznaczone zarówno dla osób, które mają już pewne doświadczenie, jak i tych, które dopiero chcą rozpocząć przygodę z rysowaniem. Zajęcia prowadzone są w miejscach dostosowanych architektonicznie, a osoby potrzebujące tłumaczenia na PJM mogą to zgłosić.
Tłumaczenie na PJM zapewniamy również online, przez połączenie się z tłumaczem PJM, który jest stale dostępny.
W kasach, gdy osoba Głucha chce o coś zapytać, mamy tablety zapewniające dostęp do tłumacza PJM online.
DF: Chcę też zapytać o dostępność strony internetowej. Jak ta kwestia wygląda?
Nad stroną wciąż pracujemy, nie jest jeszcze idealna. Mamy tam bardzo dużo treści dotyczących wydarzeń edukacyjnych, konferencji naukowych, seminariów itp. Staramy się, żeby zakładka „Muzeum Dostępne” była widoczna i dobrze opisana. Mamy też przedprzewodniki, z którymi można zapoznać się przed przyjazdem do Łazienek, skierowane do osób w spektrum autyzmu czy z niepełnosprawnością intelektualną, dotyczące obiektów oraz tego, jak się przygotować do wizyty i uczestniczenia w zajęciach.
DF: Czy na stronie są teksty ETR?
Tak, są dostępne na stronie w postaci PDF-ów. Dzięki lekturze można się przygotować nawet do fizycznych wyzwań. Łazienki Królewskie to 74 hektary terenu. Często wyzwaniem jest np. to, gdzie zaparkować albo którym wejściem wejść, od której bramy jest najbliżej do danego obiektu, ile czasu się potrzebuje, np. by dojść do Starej Oranżerii, gdzie są miejsca parkingowe dla osób z niepełnosprawnościami itd., itp.
Pracujemy również nad mapą nawierzchni dla osób poruszających się na wózkach, która będzie uwzględniać m.in. kąty nachylenia terenu. Często dostajemy zapytania od gości – na przykład od osób, które były na Koncercie Chopinowskim i chciałyby później zwiedzić Pałac na Wyspie – o to np., którą alejką najbezpieczniej się poruszać. Dlatego tworzymy taką mapę i mam nadzieję, że wkrótce pojawi się na naszej stronie internetowej. Uważam jednak, że najważniejszy jest czynnik ludzki – dlatego na stronie podane są numery kontaktowe do mnie i do koordynatora dostępności. Nasi wartownicy, czyli Straż Muzealna, oraz pracownicy Działu Obsługi Publiczności to osoby „pierwszego kontaktu” z gośćmi, są przeszkoleni i potrafią udzielić niezbędnych informacji.
W kasach mamy karty komunikacji pozawerbalnej, które powstały podczas warsztatów z naszymi pracownikami. Najpierw wspólnie zdiagnozowaliśmy najczęstsze potrzeby, czyli o co najczęściej pytają osoby odwiedzające. Takie karty są pomocne nie tylko dla osób z niepełnosprawnościami, ale także obcokrajowców. Dzięki prostym obrazkom można łatwo wskazać potrzebną informację, co znacznie ułatwia i przyspiesza rozmowę.
DF: Zapytam jeszcze o toalety. Czy na terenie Łazienek Królewskich znajdują się dostępne toalety? W których obiektach są umieszczone?
Tak, na terenie ogrodu są dostępne toalety – przy Pałacu na Wyspie, obok Amfiteatru, przy Starej Oranżerii oraz przy placu zabaw dla dzieci. Od strony ulic Gagarina i Parkowej znajduje się nowy pawilon, w którym oprócz toalet jest również duże, rodzinne pomieszczenie. Można tam nie tylko przewinąć dziecko, ale także podgrzać jedzenie i na chwilę się wyciszyć.
W Starej Oranżerii mamy pokój wyciszenia, który powstał w ramach naszego projektu „Bliżej Sztuk”, realizowanego we współpracy z PFRON-em w 2023 r. Korzystają z niego zarówno osoby, które potrzebują np. w spokoju zmierzyć poziom cukru lub po prostu chwilę odpocząć, jak i uczestnicy naszych zajęć.
Podczas zapisów na warsztaty nauczyciele mogą wpisać indywidualne potrzeby uczestników: często pojawiają się informacje o dzieciach w spektrum autyzmu, osobach z ograniczoną mobilnością czy innych szczególnych potrzebach. Dzięki temu osoba prowadząca może odpowiednio się przygotować: skrócić trasę spaceru, przekazywać komunikaty w prostszej formie, korzystać z materiałów sensorycznych lub dodatkowych pomocy wizualnych.
Zwracamy także uwagę na czynniki środowiskowe: jeśli wiemy, że w grupie są osoby wrażliwe sensorycznie, wcześniej zasłaniamy rolety w słoneczne dni, unikamy przestrzeni z pogłosem czy nadmierną ilością bodźców. Wszystko po to, by uczestnicy mogli czuć się komfortowo i w pełni uczestniczyć w zajęciach.
RG: Jesteśmy już praktycznie jedną nogą w 2026 r. Jakie wydarzenia w nadchodzącym roku są dla Pani najważniejsze i które chciałaby Pani, aby cieszyły się największym zainteresowaniem?
Myślę, że nasza oferta dla osób g/Głuchych wciąż wymaga rozwoju. Staramy się ją rozwijać poprzez różne wydarzenia, np. „Tour Głuchych”, w którego tegorocznej edycji, odbywającej się podczas Nocy Muzeów, braliśmy udział. W przyszłym roku prawdopodobnie nie weźmiemy udziału, ponieważ instytucje uczestniczące w Nocy Muzeów co roku się zmieniają – ale wciąż pozostajemy we współpracy.
Mam nadzieję, że uda nam się jeszcze coś wspólnie zrobić z Adamem Stoyanovem. W 2023 r. zorganizowaliśmy koncert skierowany do osób g/Głuchych, w którym jego utwory były poetycko tłumaczone na polski język migowy. Marzymy o tym, by powtórzyć to wydarzenie lub przygotować nowy koncert. Wtedy powstały piosenki inspirowane obrazami z kolekcji króla Stanisława – do każdego z nich skomponowano muzykę i napisano słowa, które następnie zostały przetłumaczone na PJM.
Dostaliśmy bardzo pozytywny odbiór, ale wciąż mamy wrażenie, że niewiele osób G/głuchych wie o naszych działaniach. Mamy nadzieję, że współpraca z Państwem pomoże nam dotrzeć do większego grona odbiorców. Zawsze jesteśmy też otwarci na nowe inicjatywy.
Temat z pewnością nie jest wyczerpany — Łazienki Królewskie to miejsce, które może inspirować jeszcze przez wiele, wiele lat.
DF i RG: Bardzo dziękujemy Pani za rozmowę.
DF i RG Źródło:
DF i RG
