Okres dojrzewania dla nikogo nie jest łatwy ani dla nastolatków, ani dla rodziców, ani dla otoczenia. W przypadku nastolatków w spektrum autyzmu ten czas może być szczególnie trudny. W pokonywaniu trudności mogą pomóc grupy wsparcia i wolontariat rówieśniczy oraz wspieranie pasji i zainteresowań. 

W czasie dojrzewania człowieka mózg ulega gruntownej przebudowie, a ciało zmienia się pod wpływem hormonów, wywołujących niekiedy gwałtowne zmiany nastroju. Chłopcy przechodzą mutacje i nocne polucje, dziewczynki zaczynają miesiączkować. Luke Jackson w książce „Seks, prochy i zespół Aspergera. Przewodnik po dorosłości dla osób z zespołem Aspergera” pisze wprost - „Bycie nastolatkiem jest trudne, a nastolatkowi z Aspergerem jest podwójnie trudno”. Okres ten jest trudny nie tylko ze względu na buzujące hormony, lecz także na konieczność dostosowania się młodej osoby do obowiązujących norm i zasad społecznych. Jeśli do tej pory dzieciom wiele wybaczano z racji młodego wieku, teraz sytuacja się zmienia. Oczywiście konieczność dostosowania się do norm społecznych dotyczy każdego młodego człowieka, nie tylko tego w spektrum.

Uważa się, że spośród wszystkich dzieci w spektrum autyzmu, najciężej okres dojrzewania przechodzą dzieci z dawną diagnozą zespołu Aspergera. U tych nastolatków stopień nasilenia objawów spektrum nie jest duży, są to osoby mówiące, często bardzo inteligentne. W związku z tym otoczenie nie stosuje wobec nich taryfy ulgowej i oczekuje zaakceptowania obowiązujących wszystkich dorosłych norm postępowania, przestrzegania wynikających z tych norm nakazów i zakazów. A więc oczekuje się tego, co zawsze było dla dzieci w spektrum trudne. Biologiczne i psychiczne zmiany wynikające z procesu dojrzewania jeszcze bardziej komplikują dostosowanie się autystycznego nastolatka do społecznych oczekiwań. 

Wielka przebudowa

Wiele osób w spektrum jest szczególnie przywiązanych do rutyny i aby czuć się bezpiecznie potrzebuje stabilizacji. W okresie dojrzewania występujące w organizmie zmiany wywołują niepokój u młodzieży ze spektrum. Zmiany te mogą prowadzić do braku akceptacji siebie i swojego ciała. U osób w spektrum częściej diagnozowana jest dysforia płciowa - głęboki dyskomfort i cierpienie wynikające z niezgodności między odczuwaną tożsamością płciową, a płcią przypisaną przy urodzeniu. Objawia się to silną niechęcią do własnego ciała. Jej konsekwencją może być stres, pogorszenie dobrego nastroju, lęki, a nawet depresja i skłonności do samookaleczeń.

Zmieniające się ciało i poziomy hormonów wywołujące silne pocenie się powodują konieczność częstej zmiany garderoby i mycia się. Dla osób w spektrum, zarówno dzieci jak i nastolatków, dbanie o swój wygląd i higienę staje się trudniejsze ze względu na częste:

- zmiany ubrania – trzeba częściej się myć i zmieniać ubranie;

- mycie włosów - może wiązać się z zalaniem twarzy wodą;

- czesanie włosów - szczególnie długich, może być nieprzyjemne dla osób nadwrażliwych dotykowo; 

- używanie dezodorantu czy perfum to narażenie się na intensywne zapachy.

Problemy te może zmniejszać terapia integracji sensorycznej (SI). Część dzieci z czasem „wyrasta” z tych problemów, ich układ nerwowy dojrzewa, ale zdarza się również, że dla wielu nastolatków, a nawet osób dorosłych, dbanie o higienę osobistą wciąż jest problemem, właśnie ze względów sensorycznych.

Ponadto pojawiają się problemy z organizacją czasu i planowaniem, konieczność przerwania innych czynności na zmianę ubrania, zamoczenie się, dotyk wody na skórze czy zapach kosmetyków. Wiele osób instynktownie stara się unikać tego, co dla nich trudne, inne nie chcą tracić cennego czasu i stąd tak wiele problemów z higieną.

Seksualność

W okresie dojrzewania zwiększają się potrzeby związane z seksualnością. Nie mamy zbyt wiele miejsca, aby omówić ten temat szczegółowo. Zainteresowanych tematem odsyłam do książki  „Mam autyzm. Mam seksualność. I co dalej ” napisanej przez niekwestionowany autorytet w tej dziedzinie dr Izabelę Fornalik. Specjalistka podkreśla, że każdy przypadek jest inny i należy go rozpatrywać indywidualnie i w razie potrzeby nie wahać się zwrócić do specjalisty, aby pomóc dziecku.

Relacje międzyludzkie

W czasie dojrzewania osoby neurotypowe zwykle większą uwagą obdarzają płeć przeciwną, pojawiają się pierwsze relacje romantyczne. Ważna staje się przynależność do grupy czy subkultury. Dla niektórych osób w spektrum autyzmu tematyka ta może być zupełnie nieinteresująca, ponieważ ich umysł naturalnie koncentruje się bardziej na obiektach, faktach czy zjawiskach, niż na osobach. Wspieranie pasji dziecka i nietypowych zainteresowań, (ang. special interest) jest ważnym elementem samoregulacji i psychicznego dobrostanu. Pasje pomagają redukować stres w pozytywny, a nie destrukcyjny sposób. Dobrym pomysłem może być także uprawianie sportu, podjęcie terapii, nauka medytacji, praktykowanie jogi czy uważności (mindfulness).  

Okres adolescencji to także czas, kiedy to w naturalny sposób równolatkowie stają się ważniejsi od rodziców, ale jednocześnie relacje między nimi coraz bardziej się komplikują. Oprócz tego różnice między osobą w spektrum, a rówieśnikami neurotypowymi stają się jeszcze bardziej widoczne, co może prowadzić do odrzucenia i wykluczenia dziecka z grupy, a także prześladowania i nękania. Szczególnie w społeczeństwach, które kulturowo mają zakodowaną jednorodność, osoby w spektrum częściej doświadczają bullyingu (długotrwałego nękania). Młodzież w spektrum autyzmu, która stara się dopasować do grupy rówieśniczej, może pod jej wpływem podejmować ryzykowne zachowania, a ponieważ osoby te charakteryzują się inną biochemią mózgu, mogą być bardziej podatne na uzależnienia. Często pod presją grupy odkrywają, że narkotyki i alkohol mogą być sposobem na dostosowanie się. Osiągnięcie porozumienia z rówieśnikami utrudnia specyficzny sposób komunikacji osób w spektrum autyzmu. Niezrozumienie żartów, ironii, czy sarkazmu może prowadzić do wielu nieporozumień.

Relacje w grupie rówieśniczej to nieustanne poszukiwanie równowagi między dopasowaniem się do grupy, a wyróżnianiem się z tłumu. Młodzieżowa kultura tworzona przez media społecznościowe, internet, a także czasopisma tworzą presję, aby zachowywać się tak jak wszyscy. W tym samym czasie nauczyciele naciskają na osiągnięcia w nauce, a rodzice nie zmniejszają wymagań. Nastolatki czują się niezrozumiane i pozostawione same sobie.

Osoby w spektrum różnią się od swoich rówieśników nie tylko zachowaniem, lecz często także wyglądem. Młodzież w spektrum może nie zwracać uwagi na wygląd, sposób ubierania się, które są ważne dla wielu osób neurotypowych. To może być powodem odrzucenia z grupy.  Dlatego część młodzieży w spektrum lepiej czuje się z osobami młodszymi lub dorosłymi niż z równolatkami.

Zdarza się również, że pierwotną przyczyną nastoletniego kryzysu i ewentualnych wtórnych zaburzeń psychicznych (odżywiania, lękowych, depresyjnych) jest zbyt późna diagnoza spektrum autyzmu. Rozpoznanie postawione w dzieciństwie jest łatwiej akceptowane niż w trudnym czasie nastoletniego buntu. 

Dziewczyny - mistrzynie kamuflażu

W okresie dojrzewania świat dziewcząt i chłopców zaczyna różnić się od siebie. Podczas gdy chłopcy wyrażają swoje emocje wprost i konkretnie, dziewczynki snują skomplikowane intrygi i tworzą zawiły system akceptacji społecznej, w którym trudniej jest się poruszać dziewczynkom w spektrum autyzmu. Często wybierają one towarzystwo chłopców.

Do tej pory przyjęło się uważać, że stosunek chłopców do dziewcząt z diagnozą spektrum autyzmu wynosi 4:1. Tymczasem najnowsze badania dowodzą, że stosunek ten zmienia się wraz z wiekiem, aby około 20 roku życia osiągnąć 1:1.

Dlaczego dziewczyny w spektrum są niewidzialne dla systemu? Mówi o tym m.in. dr Katarzyna Grzesiak-Bramańska, pedagożka z Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. 

„Maskowanie, stereotypy płciowe i narzędzia oparte na męskich wzorcach sprawiają, że dziewczęta pozostają niewidzialne przez lata. A kiedy wreszcie trafiają do gabinetów, dzieje się to często dopiero wtedy, gdy złożony konglomerat ról społecznych - partnerki, żony, matki, opiekunki, tej „ogarniętej”, „empatycznej”, „zawsze dostępnej emocjonalnie” - zaczyna pękać. Wymagania tych ról obnażają kruchość kamuflażu, który wcześniej pozwalał przetrwać, ale nigdy nie dawał wytchnienia. Wtórne trudności, takie jak wypalenie, lęk, depresja, stają się sygnałem alarmowym, którego system nie potrafi dłużej ignorować” - pisze dr Grzesiak-Bramańska na swoim profilu na Facebooku. 

Trudny czas, ważny czas

Dojrzewanie to okres oddzielenia od rodziców i budowania własnej tożsamości, czas w którym młodzi ludzie potrzebują z jednej strony maksimum wsparcia, a z drugiej maksimum autonomii. W okresie dojrzewania wszystkie te trudne doświadczenia młodzieży w spektrum mogą się kumulować. Osoby autystyczne mają mniejszą odporność na stres, co sprawia, że w większym stopniu narażone są na kryzysy psychiczne czy też zaburzenia psychiczne. Pomóc może grupa wsparcia – wielu nastolatkom pomaga kontakt z rówieśnikami w spektrum autyzmu, z którymi mogą budować nić porozumienia. Grupy te prowadzą m.in. Fundacja Artonomia w Warszawie, Fundacja Dziewczyny w spektrum w Krakowie (także online), Fundacja Relacyjni w Poznaniu (i online), Fundacja Prodeste we Wrocławiu (Soteria). Cenne są programy wspierające wolontariat koleżeński (Stowarzyszenie Mary i Max, Fundacja Aplha). W ramach programu spotykają się pary: osoba w spektrum i neurotypowy, przeszkolony rówieśnik wolontariusz. 

Przeprowadzenie młodego człowieka przez okres dojrzewania spoczywa na rodzicach i wychowawcach. Na szczęście prędzej czy później dojrzewający nastolatek z autyzmem staje się młodym dorosłym w spektrum i wszyscy przechodzą do kolejnego, wcale nie łatwiejszego, etapu dorosłości.

Pomocne książki

-      Jennifer Cook „(Sekretna) księga asperdzieciaka” Kraków: Wydawnictwo UJ  2025 - zasady społeczne wytłumaczone „logiką asperdzieciaka” idealny poradnik dla nastolatków

-      dr Izabela Fornalik „Mam autyzm. Mam seksualność. I co dalej ” Wydawnictwo Fundacja JiM 2024

-      Luke Jackson „Seks, prochy i zespół Aspergera. Przewodnik po dorosłości dla osób z zespołem Aspergera” Kraków: Wydawnictwo UJ 2018

-      Megan Anna Neff „SELF-CARE dla osób w spektrum autyzmu” Warszawa: Wydawnictwo Ce De Wu 2025

-      dla nastolatków wartościowe mogą być biograficzne książki samorzecznicze np. Petera Schmidta, Daniela Tammeta, Ewy Furgał